Fimm sunn­lensk sveitar­fé­lög neita í­búum um vel­ferðarþjónustu án skýrrar laga­heimildar

Hvað þarf til þess að sveitarfélög ákveði að neita eigin íbúum um velferðarþjónustu?

„Stjórn samþykkir samhljóða að veita starfsmönnum byggðasamlagsins ekki heimild til að skipuleggja eða veita þjónustu til aðila sem eru með ótilgreint lögheimili. Forsendur fyrir þjónustu Skóla- og velferðarþjónustu Árnesþings bs[SVÁ] er skráning lögheimilis í íbúðarhúsnæði.“

Á hvaða lagagrundvelli byggðist þessi samþykkt?

Eftirfarandi stjórnarmenn SVÁ samþykktu ofangreint samhljóða á fundi 24. september 2025:

• Hulda Kristjánsdóttir, sveitarstjóri Flóahrepps, formaður
• Jón Bjarnason, oddviti Hrunamannahrepps
• Fjóla S. Kristinsdóttir, sveitarstjóri Grímsness- og Grafningshrepps
• Ása Valdís Árnadóttir, oddviti Grímsness- og Grafningshrepps
• Helgi Kjartansson, oddviti í Bláskógabyggð
• Haraldur Þór Jónsson, oddviti í Skeiða- og Gnúpverjahreppi
• Sylvía Karen Heimisdóttir, sveitarstjóri í Skeiða- og Gnúpverjahreppi

Ástæðan sem gefin var upp er sú að beiðnum hafi fjölgað og að aukin krafa hafi komið fram um að velferðarþjónustan haldi utan um endurhæfingarlífeyri. Því miður voru viðbrögðin ekki þau að skoða hvernig mætti tryggja réttindi fólks eða bæta þjónustu. Þvert á móti samþykkti stjórnin samhljóða að starfsmenn skyldu hafna því að:

• staðfesta lögheimilisskráningu þar sem um er að ræða ótilgreint lögheimili
• staðfesta að einstaklingar með ótilgreint lögheimili búi einir
• vinna að endurhæfingaráætlunum einstaklinga með ótilgreint lögheimili

Í einföldu máli var ákveðið að stjórnsýslan skyldi ekki sinna ákveðnum verkefnum fyrir fólk vegna þess hvernig lögheimili þeirra er skráð í þjóðskrá.

En hér gleymist grundvallaratriði: ótilgreint lögheimili er lögleg skráning samkvæmt íslenskum lögum. Hún er hluti af því kerfi sem löggjafinn hefur sjálfur sett upp þegar ekki er hægt, af ýmsum ástæðum, að skrá einstakling á tiltekið heimilisfang.

Ótilgreint lögheimili má ekki þýða ótilgreind réttindi

Þegar sveitarfélög byrja að mismuna íbúum sínum eftir tegund lögheimilis sem lögin sjálf heimila er farið út á varhugaverða braut. Margt bendir til þess að stjórn SVÁ hafi farið út fyrir valdheimildir sínar.

Ein af þeim aðgerðum sem starfsmönnum var bannað að vinna að eru endurhæfingaráætlanir, sem eru oft forsenda þess að einstaklingur geti fengið endurhæfingarlífeyri frá Tryggingastofnun.

Þetta er ekki formsatriði, þetta snýst um aðgang að tekjum.

Það að sveitarfélag ákveði að slík vinna fari ekki fram fyrir ákveðinn hóp íbúa er það í reynd að loka á möguleika þeirra til framfærslu. Þetta er ákvörðun sem getur þannig haft bein áhrif á lífsviðurværi fólks.

Þegar einstaklingur býr í sveitarfélagi og greiðir þar útsvar er erfitt að sjá hvernig hægt er að réttlæta að viðkomandi sé útilokaður frá stjórnsýslu eða þjónustu vegna formsatriða í skráningu lögheimilis.

Á fundi stjórnar SVÁ 11. febrúar 2026 var þessari framkvæmd breytt að hluta og samþykkt að börn og ungmenni undir 18 ára aldri skyldu fá þjónustu óháð búsetuformi þeirra. Hins vegar var jafnframt ákveðið að þjónusta til annarra einstaklinga með ótilgreint lögheimili væri háð samþykki viðkomandi sveitarfélags.

Þá vaknar einföld spurning: af hverju taldi stjórnin í lagi að útiloka fullorðna íbúa frá þessari þjónustu til að byrja með?

Búsetufrelsi, samtök fólks með fasta búsetu í heilsárshúsi í Grímsnes- og Grafningshreppi sendi í mars sl. inn beiðni um lögmætisathugun til innviðaráðuneytis vegna þessarar samþykktar SVÁ. Erindi samtakanna fellur undir eftirlitshlutverk ráðuneytisins. Slík mál eru tekin til skoðunar þegar tilefni er til.

Stjórn SVÁ brást við kvörtun Búsetufrelsis til innviðaráðuneytisins og benti á að erindið sé ekki stjórnsýslukæra og að óvíst sé hvort ráðuneytið taki málið til skoðunar. Það breytir þó engu um kjarna málsins.

Það sem vekur mesta athygli er að í þessum viðbrögðum er ekki vísað til neinnar lagaheimildar fyrir ákvörðuninni.

Þess í stað er reynt að þrengja hana eftir á og tengja við fólk sem „kýs að dvelja í frístundahúsum“. Það breytir þó ekki því sem stendur í fundargerðinni: að ákveðinn hópur íbúa skyldi ekki njóta þjónustu.

Og sú staða er í raun enn við lýði, þar sem þjónusta til fullorðinna er háð samþykki sveitarfélaga.

Í álitum Umboðsmanns Alþingis hefur verið bent á að sveitarfélög geti ekki með almennum reglum útilokað hópa íbúa frá meðferð mála eða þjónustu nema skýr lagaheimild sé fyrir því.

Þess vegna stendur spurningin enn: Hvar er lagaheimildin?

Ef hún er ekki til, þá er þetta ekki bara umdeild ákvörðun heldur ólögmæt stjórnsýsla.

Höfundar skipa stjórn Búsetufrelsis.