Náms­árangur í frjálsu falli — hversu lengi ætlum við að horfa á?

Árið 2008 var stigið stórt skref í íslensku menntakerfi þegar hugtakið „skóli án aðgreiningar“ var í fyrsta sinn fest í lög um grunnskóla. Með þeirri lagasetningu var markið sett hátt: að byggja upp skóla þar sem allir nemendur, óháð stöðu eða þörfum, fengju að læra saman á jafnréttisgrundvelli.

Nú, liggur fyrir að brýnt er að fara aftur yfir þessar forsendur með opnum augum og spyrja: hefur markmiðunum verið náð — og ef ekki, hvað þarf að breytast?

Námsárangur íslenskra grunnskólanemenda hefur farið versnandi undanfarin ár, og þróunin er orðin það skýr að ekki verður lengur litið fram hjá henni. Gögn úr alþjóðlegum samanburði sýna að frá því um og eftir 2008 hefur árangur í lesskilningi, stærðfræði og náttúruvísindum lækkað jafnt og þétt. Sérstaklega vekur athygli hve mikil afturför hefur orðið á síðustu árum. Þetta er staða sem kallar á hreinskilna umræðu og raunverulegar aðgerðir.

„Myndin hér að neðan sýnir þróun námsárangurs samkvæmt PISA frá 2000 til 2022, sem eru nýjustu birtu gögn. Hún undirstrikar þá áskorun sem íslenskt menntakerfi stendur frammi fyrir í dag.“

Helstu niðurstöður sem sjá má á línuritinu eru:

• Stöðug og sterk staða í upphafi tímabilsins (2000–2003)
• Smám saman lækkun eftir 2006
• Skýr niðurleið eftir 2009
• Verulegt fall í öllum greinum árið 2022

Hugtakið „skóli án aðgreiningar“ byggir á göfugum hugmyndum um jöfnuð, félagslegt réttlæti og rétt allra barna til þátttöku. Í framkvæmd hefur þó margt farið úrskeiðis. Kennarar standa frammi fyrir sífellt fjölbreyttari nemendahópum, en án þess að fá nægjanleg úrræði, stuðning eða viðeigandi námsefni. Álag á kennara hefur aukist verulega og margir upplifa að þeir nái ekki að sinna öllum nemendum sem skyldi. Þeir sem þurfa mestan stuðning taka eðlilega mikla athygli, en á sama tíma eru aðrir nemendur í hættu á að gleymast og fá ekki námsefni í samræmi við sína hæfni og getu.

Raunin er sú að sum börn fá ekki þá þjónustu sem þau þurfa. Dæmi eru um að fjöldi stuðningsfulltrúa sé inni í sama bekknum til að reyna að mæta fjölþættum vanda, án þess að það skili raunverulegum árangri. Þá vaknar spurningin: er þetta besta leiðin fyrir börnin? Einnig hafa komið fram áhyggjur af því að sumir nemendur upplifi að þeir passi ekki inn í kerfið og upplifi jafnvel höfnun innan skólans.

Á sama tíma hefur nemendahópurinn breyst. Fleiri börn tala ekki íslensku sem móðurmál, sem er verðmæt viðbót við samfélagið en krefst jafnframt sérhæfðs stuðnings. Kennarar geta ekki verið sérfræðingar í öllum tungumálum, og án markvissra úrræða verður erfitt að mæta þessum hópi á fullnægjandi hátt. Þá hafa samfélagsbreytingar, þar á meðal aukin skjánotkun, einnig haft áhrif á nám og einbeitingu.

Það er mikilvægt að átta sig á því að „skóli án aðgreiningar“ var ekki eina breytingin sem varð á þessu tímabili. Vandinn er margþættur. En það breytir því ekki að núverandi staða er ekki ásættanleg. Þegar árangur fer stöðugt niður á við er ljóst að kerfið þarfnast endurskoðunar.

Við getum lært af öðrum þjóðum. Í Finnlandi, sem einnig leggur áherslu á skóla fyrir alla, er stuðningskerfið öðruvísi uppbyggt. Þar eru sérhópar fyrir nemendur með fjölþættan vanda og nemendur með annað móðurmál fá markvissan undirbúning áður en þeir fara að fullu inn í hefðbundið bekkjarkerfi. Með því er hægt að mæta þörfum nemenda betur og byggja upp færni þeirra í skrefum.

Á Íslandi þurfum við að spyrja okkur hreint út: í hvaða aðstæður erum við að setja börnin okkar? Ef markmiðið er raunverulegur árangur fyrir alla nemendur, þá þarf að breyta um stefnu. Það þarf að styrkja skólakerfið með fjölbreyttari úrræðum, minni einingum og auknu valfrelsi. Einkarekstur skóla getur verið hluti af lausninni, þar sem foreldrar fá raunverulegt val um það námsumhverfi sem hentar þeirra barni best.

Við verðum að hætta að hugsa fyrst og fremst um hvað hentar kerfinu og byrja að hugsa um hvað virkar fyrir börnin. Minni skólasamfélög, skýrari stuðningskerfi og raunhæf úrræði fyrir ólíka nemendahópa eru lykilatriði.

Það er kominn tími til að opna umræðuna og þora að endurskoða það sem ekki virkar. Ef ekkert er að gert mun þróunin halda áfram í ranga átt. Við skuldum börnunum okkar betra kerfi — og tíminn til að bregðast við er núna.

Nú er komið að því að hætta að ræða vandann og byrja að leysa hann.

Starfsfólk er að brenna út. Ekki vegna þess að það skorti vilja, heldur vegna þess að álagið er orðið óbærilegt og kerfið stendur ekki undir þeim kröfum sem gerðar eru. Við erum að missa hæft, reynslumikið og mikilvægt fólk – fólk sem börnin okkar þurfa á að halda.

Við getum ekki lengur réttlætt aðgerðarleysi með flóknum skýringum. Börnin okkar borga verðið.

Miðflokkurinn í Kópavogi vill raunverulegar breytingar á skólakerfinu — breytingar sem setja þarfir nemenda í forgang fram yfir kerfið sjálft. Sú vinna mun hefjast strax, af festu og ábyrgð.

Við ætlum að snúa þessari þróun við.

Höfundur er leikskólastjóri og í 2. sæti á lista Miðflokksins í Kópavogi í komandi sveitarstjórnarkosningum.