Af hverju skipta fé­laga­sam­tök máli – og lang­tíma fjármögnunin öllu?

Félagasamtök eru ekki lengur einföld viðbót við velferðarkerfið. Í síauknum mæli eru þau orðin órjúfanlegur hluti af þeim samfélagslega stuðningi sem fólk reiðir sig á. Þau sinna verkefnum sem opinber kerfi ná ekki alltaf að mæta, þróa nýjar leiðir og skapa aðgengileg úrræði fyrir fólk með ólíkar þarfir og ólíkan bakgrunn.

Einn helsti styrkleiki félagasamtaka er að mæta fólki á öðrum forsendum en hefðbundin kerfi. Þau geta verið sveigjanlegri, nær fólki og fljótari að bregðast við breyttum aðstæðum. Þannig verða þau mikilvægur hluti af fjölbreyttu velferðarsamfélagi þar sem fleiri leiðir standa til boða og meiri líkur eru á að hver og einn finni stuðning við sitt hæfi.

En til þess að félagasamtök geti sinnt þessu hlutverki af festu og fagmennsku þarf eitt að vera til staðar: fyrirsjáanlegt fjármögnunarumhverfi – ekki aðeins til skamms tíma, heldur með raunverulegri festu.

Nánast vikulega berast fréttir af félagasamtökum sem flest okkar telja ómissandi – samtökum sem sinna viðkvæmum hópum eða mikilvægu samfélagslegu hlutverki – en standa frammi fyrir óvissu um áframhaldandi starfsemi vegna óskýrra svara eða skorts á ákvörðunum frá yfirvöldum.

Þetta er þjónusta sem samfélagið vill hafa til staðar, treystir á og nýtir – en fær samt ekki alltaf þann stöðugleika sem hún krefst.

Þessi staða er ekki aðeins áskorun fyrir samtökin sjálf, heldur líka fyrir þá sem þurfa á þjónustu þeirra að halda.

Rekstur félagasamtaka byggir að stórum hluta á opinberum styrkjum, en einnig á ómetanlegum stuðningi frá einstaklingum, fyrirtækjum og góðgerðarfélögum – en sá stuðningur getur ekki borið uppi grunnþjónustu einn og sér. Þegar þjónusta er orðin hluti af daglegu lífi fólks þarf fyrirsjáanleiki í fjármögnun að endurspegla það.

Þegar félagasamtök veita reglubundna þjónustu, hvort sem það er ráðgjöf, stuðningur, fræðsla eða sérhæfð úrræði fyrir ákveðna hópa, eru þau í raun orðin hluti af grunninnviðum samfélagsins. Slík starfsemi getur ekki byggst á skammtímastyrkjum, tímabundnum átaksverkefnum eða sífelldri óvissu milli ára. Ef samfélagið treystir á þessa þjónustu þarf samfélagið líka að tryggja henni traustan rekstrargrundvöll.

Gagnsæi í styrkveitingum skiptir þar höfuðmáli. Þegar viðmið eru skýr og ferlið opið verður auðveldara að sjá hvernig opinberu fé er ráðstafað og hvers vegna ákveðin verkefni hljóta stuðning. Það er mikilvægt bæði fyrir samtökin sjálf, stjórnvöld og almenning.

Fyrirsjáanleiki er svo forsenda fagmennsku. Langtímafjármögnun gerir félagasamtökum kleift að ráða og halda í hæft fagfólk, byggja upp þekkingu, þróa þjónustu og leggja mat á árangur til lengri tíma. Án slíks fyrirsjáanleika fer óhóflega mikil orka í að sækja sífellt um nýtt fjármagn, verja starfsemi sem þegar hefur sannað gildi sitt og reyna að lifa af milli tímabila. Sú orka ætti fyrst og fremst að fara í þjónustuna sjálfa – ekki í að tryggja að hún fái að halda áfram.

Þetta snýst líka um gæði samfélagsins. Fólk er ólíkt og þarfir þess eru ólíkar. Sumir finna sig vel innan hefðbundinna kerfa, aðrir ekki. Eitt kerfi, ein nálgun eða eitt úrræði mun aldrei henta öllum. Þar liggur mikilvægi félagasamtaka: þau auka breiddina í þjónustunni, opna fleiri dyr og skapa fleiri lausnir við fjölbreyttum vanda. Þau bæta ekki aðeins við magn þjónustu heldur einnig fjölbreytni, sveigjanleika og mannlega nálgun.

Stuðningur við félagasamtök er því ekki aðeins útgjaldaliður. Hann er samfélagsleg fjárfesting. Með því að styðja við aðgengileg, snemmtæk og markviss úrræði má oft draga úr þörf á þyngri og kostnaðarsamari inngripum síðar. Það er bæði hagkvæmt og skynsamlegt. Samfélag sem fjárfestir í fjölbreyttum stuðningsúrræðum snemma stendur sterkari til framtíðar.

Í grunninn er málið einfalt: við byggjum ekki sterkt velferðarkerfi án öflugra félagasamtaka. Ef þau eiga að geta mætt fólki á raunverulegum forsendum þarf starfsumhverfi þeirra að vera stöðugt, sanngjarnt og fyrirsjáanlegt. Gagnsæi í styrkveitingum og örugg langtímafjármögnun eru því ekki jaðarmál heldur forsenda ábyrgðar, festu og fagmennsku í þessum mikilvæga hluta samfélagsins. Annars er hætt við að þjónusta sem fólk reiðir sig á standi og falli með skammtímahugsun og tímabundnu fjármagni.

Höfundur er félagsráðgjafi, MA og framkvæmdastjóri Bergsins Headspace.