Tenging al­manna­trygginga við launa­vísitölu – ófyrir­séðar af­leiðingar fyrir börn og jöfnuð

Alþingi hefur samþykkt að tengja almannatryggingar við launavísitölu. Markmiðið er að tryggja kaupmátt en ekkert kerfisbundið áhrifamat fylgdi frumvarpinu. Það er áhyggjuefni, því án áreiðanlegra gagna er erfitt að meta hverjir hagnast og hverjir tapa — og hvaða áhrif breytingin hefur á börn, foreldra og jafnrétti.

Hverjar eru staðreyndirnar?

• Meðlagsgreiðslur, sem hingað til fylgdu verðlagi og launabreytingum til hálfs, breytast með nýju fyrirkomulagi.
• Ekkert jafnréttismat eða áhrifamat var lagt fyrir Alþingi þrátt fyrir að breytingin hafi bæði bein og óbein áhrif á kynin og fjölskyldur.(1)
• Forsætisráðuneytið birti rannsókn á fátækt í júní 2023 sem bendir á að börn hjá umgengisforeldrum séu í aukinni hættu á að lifa í fátækt; breytingar sem auka byrðar umgengisforeldra geta aukið fátækt barna.(2)

Áhrif á fötluð börn og foreldra

• Alþingi staðfesti nýlega Samning SÞ um réttindi fatlaðs fólks og barna. Við ákvörðun um breytingar á meðlagsgreiðslum voru áhrif á fatlað börn og foreldra ekki metin sérstaklega.
• Foreldrar fatlaðra barna sem eru meðlagsgreiðendur eru oft fjárhagslega verr staddir. Þeir fá ekki sérstakar bætur og stuðning sem aðrir foreldrar njóta. Því eykst hættan á að fötluð börn lendi í fátækt, með slæmum afleiðingum fyrir líkamlega og sálræna heilsu þeirra.

Áhrif á jafnrétti og samfélag

• Breytingin hefur ólíkar afleiðingar eftir kyni: Karlar eru oftast meðlagsgreiðendur og ef þeir þurfa að vinna meira til að viðhalda fyrri lifnaðarhætti þá eykur það umönnunarbyrði kvenna.
• Aðgerðin gengur gegn markmiðum um útrýmingu fátæktar (Heimsmarkmið 1), jafnrétti kynjanna (Heimsmarkmið 5) og auknum jöfnuði (Heimsmarkmið 10). Hún er einnig í ósamræmi við ýmis ákvæði Barnasáttmála SÞ um hagsmuni barns og stuðning við fjölskyldu.

Mig langar einnig að benda á eftirfarandi:

Verða börn í verri stöðu eftir þessar breytingar? Já, hópur barna mun vera í verri stöðu eftir þessar breytingar.

Er farið í mótvægisaðgerðir til að mæta þessum hópi barna? NEI.

Er hugað að því hvort þetta hefði neikvæð áhrif á fatlaða foreldra eða börn? NEI.

Hefur þessi breyting neikvæð áhrif á fötluð börn? Já, þessi breyting hefur neikvæð áhrif á hóp fatlaðra barna.

Setur þessi breyting ólíkar kröfur á karla og konur? Já, þar sem karlar eru almennt meðlagsgreiðendur og konur meðlagsþyggjendur þá þurfa karlar að vinna meira til að veita börnum sínum sömu lífskjör og áður. Það þýðir að þeir vinna meira, hafa hærri tekjur og öðlast meiri réttindi. Þar sem feður þurfa að vinna meira þá lendir það á mæðrum að sinna umönnun.

Þetta er augljóst bakslag í jafnréttismálum.

Samantekt

Þetta veldur því að Ísland fjarlægist heimsmarkmið 1 um útrýmingu fátæktar, heimsmarkmiði 5 um Jafnrétti kynjanna og heimsmarkmiði 10 um aukinn jöfnuð.

Þetta er einnig í andstöðu við ýmis ákvæði Barnasáttmála SÞ. T.d. ákvæði 3 um það sem barni er fyrir bestu, ákvæði 5 um leiðsögn fjölskyldu, ákvæði 6 um líf og þroska, ákvæði 9 um tengsl við fjölskyldu, ákvæði 18 um ábyrgð foreldra, ákvæði 23 um fötluð börn og ákvæði 26 um félagslega aðstoð.

Tenging almannatrygginga við launavísitölu býr til vandamál sem nauðsynlegt er að leysa sem fyrst. Það hefði verið mun betra ef Alþingi og velferðarnefnd Alþingis hefðu óskað eftir bæði áhrifamati og jafnréttismati og unnið vinnuna sína betur. Nú situr hópur foreldra fatlaðra barna eftir í verri málum en áður og Alþingi ætlar ekki að gera neitt. Það er mjög einkennilegt af stjórn sem ætlar sér að berjast fyrir auknum jöfnuði og fyrir hagsmuni fatlaðra.

Höfundur er viðskiptafræðingur og 4ra barna faðir.

(1)https://www.stjornarradid.is/verkefni/opinber-fjarmal/kynjud-fjarlagagerd/greiningarrammi-fyrir-jafnrettismat/

(2)https://www.stjornarradid.is/library/02-Rit--skyrslur-og-skrar/F%C3%A1t%C3%A6kt%20og%20%C3%A1%C3%A6tla%C3%B0ur%20samf%C3%A9lagslegur%20kostna%C3%B0ur.pdf