Hand­járn eða heil­brigð tengsl

Það er lífseig mýta í íslensku samfélagi og ef til vill í menningu Vesturlanda almennt, að hver og einn sé sinnar gæfu smiður. Við mærum þá sem ná langt og sögurnar sem við segjum snúast gjarnan um einstaklinginn sem sigraði gegnum hæfileika, óbilandi dugnað og skynsamlegar ákvarðanir. Þetta er hugmyndafræði verðleikasamfélagsins, þ.a.e.s. ef þú vinnur hörðum höndum þá uppskerðu ríkulega. En þessi fallega mynd á sér dökka hlið sem við ræðum sjaldan. Ef árangur er alfarið á ábyrgð einstaklingsins, þá hljóta ósigrar og félagsleg útskúfun einnig að vera það. Þegar einhver verður undir í lífinu, þegar ungir drengir falla út úr skóla eða leiðast út í afbrot, er fljótlegast að álykta að eitthvað hafi hreinlega brugðist hjá þeim sjálfum. Þeir hafi einfaldlega ekki nýtt tækifærin sem þeir fengu eða að þeir hafi valið rangan veg. Þessi hugsun er djúpt rótgróin vegna þess að hún lofar okkur réttlæti. Hún segir okkur að heimurinn sé sanngjarn ef við reynum nógu mikið. En raunveruleikinn sem ég hef séð, bæði sem ungur strákur á villigötum og síðar sem lögreglumaður í framlínu samfélagsins, er sá að lífið er sjaldnast svo einfalt.

Enginn velur sér uppruna sinn. Enginn velur fjölskylduna sem hann fæðist inn í, hverfið þar sem hann tekur sín fyrstu skref, eða það félagslega net sem mótar sjálfsmynd hans á viðkvæmustu árunum. Við veljum ekki þá kennara sem við mætum í fyrsta bekk, orðin sem þeir nota um okkur þegar við eigum erfitt, eða þau tækifæri sem ýmist opnast eða lokast á leiðinni vegna ytri aðstæðna. Líf okkar mótast af ótal þáttum sem við höfum lítið sem ekkert um að segja. Þegar samfélag byggir svo sterkt á hugmyndinni um einstaklingsbundinn árangur verður til ákveðinn skuggi. Þeir sem ná langt upplifa stoltið af eigin verki en þeir sem verða undir upplifa að ábyrgðin og skömmin sé sömuleiðis þeirra einna. Þannig myndast þögul skömm sem liggur undir yfirborðinu og mótar lífshlaup margra drengja sem við síðar mætum í kerfinu. Þessi skömm virkar eins og einangrun, hún rýfur tengslin við hið heilbrigða samfélag og skilur barnið eftir eitt með sína vanlíðan.

Þetta sýnir sig einna skýrast þegar rætt er um drengi sem enda í afbrotum. Umræðan í fjölmiðlum og á kaffistofum landsins snýst þá gjarnan um hvað sé að þessum drengjum, hvað hafi farið úrskeiðis í uppeldinu eða af hverju þeir taki ákvarðanir sem leiða þá í árekstra við lög og reglur. En við spyrjum sjaldnar hvernig samfélagið sjálft birtist þeim sem alast upp á jaðrinum. Fyrir marga drengi byrjar þessi vegferð nefnilega ekki með afbroti eða ofbeldi. Hún byrjar með rofnum tengslum. Það byrjar með tilfinningu um að tilheyra ekki, tilfinningu um að passa ekki inn. Sumir upplifa þetta strax í skólastofunni, þar sem kröfurnar virðast hannaðar fyrir einhvern annan en þá. Þetta er drengurinn sem á erfitt með að sitja kyrr, sá sem glímir við lestur og fær oftar áminningu en hrós. Hann verður fljótt sá sem „truflar“, sá sem er „erfiður“. Hann finnur hvernig tengslin við kennarann rofna og hvernig hann fjarlægist jafnaldra sína sem fylgja straumnum. Smám saman mótast mynd í huga barnsins: Ég er sá sem stendur sig ekki, ég er sá sem enginn nær sambandi við.

Hins vegar er það svo með okkur manneskjurnar að þörfin fyrir tengsl og að tilheyra hverfur aldrei. Hún er frumþörf, jafn mikilvæg og matur og skjól. Enginn lifir lengi án þess að vilja finna að hann skipti máli í lífi annars fólks, að hann sé hluti af einhverju stærra. Ef þessi tengsl finnast ekki í skólanum, í íþróttunum eða á heilbrigðum vettvangi, þá leitar barnið þeirra annars staðar. Ég þarf ekki að leita langt eftir dæmum um þetta, því ég man það svo skýrt úr eigin lífi. Þegar ég var að verða unglingur fann ég hvernig allar mikilvægar tengingar vantaði. Ég fann enga tengingu við kennarana mína, enga raunverulega tengingu við fullorðna fólkið í kringum mig og fannst ég ekki hluti af því litla samfélagi sem ég bjó í. Ég var til staðar, ég gekk um göturnar, en ég var einhvern veginn aldrei alveg inni. Ég var ósýnilegur þeim sem áttu að leiðbeina mér.

Það var á þessum tíma sem ég byrjaði að stunda smáglæpi. Það byrjaði sakleysislega með búðarþjófnaði en þróaðist fljótt yfir í innbrot. Ég man enn þá gríðarlega öflugu tilfinningu þegar ég gekk inn í búð, búinn að ákveða að ég ætlaði að stela einhverju. Það var ótrúleg blanda af ótta og spennu eða það sem við kölluðum „rush“. Þetta var adrenalín sem ég hafði aldrei fundið fyrir í skólastofunni eða við lestur bóka. En það sem var mikilvægara en spennan var félagsskapurinn. Fyrir okkur strákana sem stóðum í þessu saman skipti þetta máli á dýpri hátt en efnislegur ávinningur. Við vorum bundnir saman af leyndarmáli og hættu. Þeir virtu mig og þeim fannst ég hugrakkur því ég þorði að ganga lengra en aðrir. Í fyrsta skipti á ævinni fann ég sterka tengingu. Ég tilheyrði hópnum. Við vorum „við“ gegn „þeim“. Ég var loksins einhver í augum einhvers, jafnvel þótt sá „einhver“ væri annar villtur strákur.

Þessi persónulega reynsla mín varð síðar að dýrmætu verkfæri þegar ég fór í lögregluna. Þegar ég klæddist búningnum og stóð hinum megin við línuna, mætti ég drengjum sem voru nákvæmlega þar sem ég hafði verið. Sem lögreglumaður mætti ég þeim á verstu stundum þeirra, eftir innbrot, í eftirförum eða þegar þeir höfðu beitt ofbeldi. Almenningur sér í slíkum tilfellum bara gerandann, brotið og ógnina. En ég horfði í augun á þeim og sá söguna sem lá undir. Ég sá drenginn sem hafði verið hafnað af kerfinu og fundið griðastað í félagsskap þar sem eina leiðin til að viðhalda tengslum var að brjóta reglurnar. Ég sá að það sem dró þá áfram var oft ekki löngun til að skaða, heldur örvæntingarfull þörf fyrir að missa ekki tengslin við hópinn sinn, því án hópsins væru þeir einir í heimi sem hefði þegar gefist upp á þeim.

Margoft þegar ég var að handtaka unga stráka fann ég að hegðun þeirra, þessi hroki og andúð á yfirvöldum, var í raun bara varnarmúr gegn höfnun. Undir yfirborðinu var þessi sama brennandi þörf fyrir tengsl. Í þeirra heimi skipti engu máli hvort þú fengir góða eða lélega einkunn í skóla. Þar skipti máli hvort þú værir traustur, hvort þú værir harður af þér og hvort þú stæðir með þínum mönnum. Fyrir dreng sem hefur alltaf verið „sá lélegi“ og einangraði í skólanum býður afbrotaheimurinn upp á skýran ramma og að tilheyra. Þessi innsýn sem ég fékk í starfi lögreglumannsins staðfesti fyrir mér að við erum oft að refsa fólki fyrir að leita að nánd og tengslum á röngum stöðum. Við erum að handtaka stráka sem eru að reyna að vera „góðir“ í sínum eina félagsskap, jafnvel þótt sá félagsskapur sé skaðlegur.

Við verðum að geta rætt þetta án þess að afsaka afbrotin. Samfélagið okkar þarf lög og reglur og fólk verður að bera ábyrgð á gjörðum sínum. En ef við ætlum raunverulega að fækka brotum og bjarga mannslífum þá dugar ekki að mæta aðeins með handjárnin þegar tengslin eru þegar orðin eitruð. Við verðum að skilja ferlið sem leiðir þá þangað. Oft er þessi saga löng og þung. Hún snýst um kerfi sem virka vel fyrir meirihlutann en skilja jaðarhópana eftir í kuldanum, án tengsla við fyrirmyndir eða heilbrigt samfélag. Hún snýst um samfélag sem trúir svo sterkt á jafna möguleika að það blindast af því að sumir eiga enga tengiliði inn í framtíðina.

Þegar ég horfi til baka á minn eigin tíma í lögreglunni og þá drengi sem ég mætti, þá sé ég að umræðan um afbrot ungmenna snýst í grunninn um skort á tengslum. Við þurfum að spyrja okkur: Hvaða brýr erum við að byggja fyrir þessa drengi? Hvernig tryggjum við að þeir finni að þeir tilheyri samfélaginu áður en skuggarnir verða eini staðurinn þar sem þeir finna að þeir tilheyri? Hvar er plássið fyrir þann sem getur ekki setið kyrr en þarf að finna að hann skipti máli? Ef við búum ekki til leiðir þar sem þessir drengir upplifa raunveruleg tengsl við fullorðið fólk og jafnaldra á heilbrigðum forsendum munu þeir áfram leita í þann eina hóp sem tekur á móti þeim án skilyrða, afbrotaheiminn.

Ef við ætlum að byggja upp öruggara samfélag þurfum við að skapa fleiri brýr og færri múra. Við þurfum að tryggja að áður en drengurinn stendur frammi fyrir lögreglumanni hafi hann mætt fullorðnum einstaklingi sem myndaði við hann tengsl, sá í honum verðmæti og gaf honum tækifæri til að tilheyra. Við þurfum að gera tengsl og viðurkenningu aðgengilega fyrir alla en ekki bara þá sem fylgja hinni hefðbundnu línu árangurs. Því þegar öllu er á botninn hvolft þá eru margir þeirra sem ég handtók á mínum ferli ekki fyrst og fremst glæpamenn í hjarta sínu. Þeir eru manneskjur sem voru að leita að stað þar sem þeir gætu loksins fundið að þeir ættu heima. Verkefni okkar sem samfélags er að tryggja að sá staður sé þar sem lífið fær að blómstra en ekki í skuggunum.

Höfundur er mannvinur og kennari.