Lær­dómur frá Græn­landi um fæðuöryggi

Landbúnaður á Grænlandi hefur um langt skeið verið lítt áberandi í umræðu um efnahag og framtíð landsins. Hann er lítill að umfangi, bundinn við afmarkað svæði og starfar við afar krefjandi náttúruskilyrðum. Samt hefur hann staðið af sér áföll og erfiðleika – ekki vegna hagkvæmni í hefðbundnum skilningi, heldur vegna meðvitaðrar samfélagslegrar ákvörðunar.

Í nýlegri grein fjallar Christian Anton Smedshaug, forstjóri Agri Analyse í Noregi, um þróun og stöðu landbúnaðar á Grænlandi. Þar er dregin upp mynd af atvinnugrein sem er smá í sniðum, ósamkeppnishæf í reynd en gegnir engu að síður mikilvægu hlutverki fyrir samfélagið.

Landbúnaður á Grænlandi á sér tvö söguleg skeið. Hið fyrra hófst með norrænu landnámi á Suður-Grænlandi á 10. öld, þegar Íslendingar fluttu með sér búpening og landbúnaðarhefðir. Það kerfi lagðist að lokum af þegar aðstæður, loftslag og samfélagslegar forsendur breyttust. Hið síðara hófst á 20. öld með markvissri uppbyggingu sauðfjárræktar, sem í dag er burðarás grænlensks landbúnaðar.

Nútíma landbúnaður á Grænlandi er nánast alfarið bundinn við Suður-Grænland, einkum svæðið í kringum Qaqortoq. Þar eru ívið bestu skilyrðin til landbúnaðar og skárri en víðast annars staðar, þó þau séu engu að síður erfið: stuttur vaxtartími, takmarkað ræktunarland, sveiflukennt veðurfar. Ofan á þetta bætist hár flutningskostnaður á aðföngum til búrekstrar. Sauðfjárstofninn hefur sveiflast töluvert í gegnum árin m.a. vegna erfiðs tíðarfars og framleiðslugetan er takmörkuð.

Þrátt fyrir þetta hefur tekist að byggja upp virka virðiskeðju í kringum sauðfjárræktina, þar á meðal sláturhús og vinnslu í Narsaq. Þessi uppbygging skiptir sköpum. Án hennar væri framleiðslan ekki aðeins lítil, heldur einnig óraunhæf. Með henni er tryggt að þekking, innviðir og rekstrargeta haldist innanlands.

Smedshaug leggur áherslu á að réttlæting landbúnaðar á Grænlandi sé ekki fyrst og fremst efnahagsleg. Hún byggist á víðari samfélagslegum forsendum: byggð, menningu, fæðuöryggi og sjálfstæði. Grænland verður aldrei sjálfu sér nægt í matvælum, en markmiðið er heldur ekki slíkt. Markmiðið er að viðhalda raunverulegri getu til framleiðslu innan þeirra náttúrlegu marka sem landið setur.

Í þessu ljósi verður gagnlegt að skilja fæðuöryggi sem kerfisgetu fremur en áætlun. Raunverulegt fæðuöryggi felst í því að samfélög hafi starfandi innviði, mannauð og rekstrarumhverfi sem þola óvissu og áföll. Slík geta verður ekki til með yfirlýsingum einum saman, heldur með stöðugum rekstri og fyrirsjáanlegum forsendum.

Staða Grænlands sýnir að þegar þessi geta tapast er hún ekki auðveldlega endurheimt. Slátrunargeta, dreifikerfi og fagleg þekking verða ekki endurbyggð á skömmum tíma í harðbýlu landi. Þess vegna er viðhald jafnvel lítillar framleiðslu samfélagslega mikilvægara en tölulegur samanburður við hagkvæmari kerfi annars staðar.

Grænlenska dæmið minnir okkur þannig á að spurningin er ekki hvort landbúnaður á jaðarsvæðum standist þröng viðmið hagkvæmni í hagfræðilegum skilningi. Spurningin er hvort samfélög sem búa við viðkvæmar aðstæður hafi efni á að láta getu sína til matvælaframleiðslu hverfa.

Fæðuöryggi verður til í rekstri, í innviðum og í þeirri meðvituðu ákvörðun að halda kerfum gangandi – jafnvel þegar þau líta ekki út fyrir að vera hagkvæm samkvæmt hefðbundnum mælikvörðum. Þegar þessi geta hverfur verður hún ekki endurheimt með áætlunum. Skaðinn er raunverulegur.

Höfundur er hagfræðingur og formaður Íslandsdeildar Circumpolar Agricultural Association.