Áramótaannáll 2025

Árið 2025 var ekki ár upplýsingaskorts. Það var ár skorts á hlustun. Í umræðunni um ferðaþjónustuna, skattheimtu og opinbera stefnumótun lágu staðreyndirnar fyrir allan tímann. Tölur voru aðgengilegar, reynslan skýr og áhrifin fyrirsjáanleg. Samt var haldið áfram að ræða atvinnugreinina eins og hún væri vandamál sem þyrfti að hemja, frekar en burðarás sem þyrfti að skilja og vernda.

Ferðaþjónustan sem burðarás – ekki jaðargrein

Strax á vormánuðum var reynt að leggja grunn að skynsamlegri umræðu. Þar var ítrekað bent á einfaldan en oft gleymdan sannleika: ferðaþjónustan er stærsta útflutningsgrein landsins. Hún skapar gjaldeyristekjur, störf um allt land og verulegar skatttekjur. Hún er ekki jaðargrein sem þrengja má að án afleiðinga, heldur kerfi sem tengist beint afkomu ríkissjóðs, sveitarfélaga og heimila.

Sérstaða ferðaþjónustunnar – fjölgun neytenda

Það sem greinir ferðaþjónustuna hvað skýrast frá flestum öðrum atvinnugreinum er eðli tekjusköpunar hennar. Í stað þess að byggja á því að sami hópur innlendra neytenda greiði sífellt meira, felst styrkur ferðaþjónustunnar í fjölgun neytenda.

Hver ferðamaður sem kemur til landsins er nýr neytandi, skattgreiðandi sem bætist við hagkerfið án þess að kalla á sambærilega aukningu í útgjöldum ríkisins til menntunar, heilbrigðisþjónustu eða almannatrygginga. Þetta er sérstaða sem fáar, ef nokkrar, aðrar atvinnugreinar skapa.

Virðisaukaskatturinn – stærsti tekjustofninn gleymist í umræðunni

Þessi fjölgun neytenda hefur bein áhrif á tekjur ríkissjóðs, sérstaklega í gegnum virðisaukaskatt. Virðisaukaskattur er neytendaskattur og ferðaþjónustan er sú atvinnugrein sem eykur fjölda þeirra sem greiða hann innanlands.

Þrátt fyrir þetta var ferðaþjónustan ítrekað sett í hlutverk þiggjanda í opinberri umræðu. Hugtök á borð við „skattfríðindi“ og „undanþágur“ voru notuð líkt og verið væri að ræða styrkjakerfi, þegar í raun er um að ræða eðlilegt hlutleysi skattkerfisins. Fyrirtæki í ferðaþjónustu innheimta virðisaukaskatt fyrir ríkissjóð – þau njóta hans ekki.

VSK-hugmyndir vorsins – skattur á heimilin

Í maí færðist umræðan á næsta stig með umræðu um hækkun lægra virðisaukaskattsþreps á mat og gistingu. Hugmyndin var oft sett fram með þeim rökum að ferðamenn ættu einfaldlega að borga meira.

En slík nálgun horfði fram hjá því að þessi skattur lendir fyrst og fremst á innlendum heimilum og hækkar framfærslukostnað í landi sem þegar er í efsta verðflokki. Um leið dregur hún úr þeirri sérstöðu ferðaþjónustunnar sem felst í að laða að nýja neytendur inn í hagkerfið.

Haustið – þegar vandinn reyndist vera vinnubrögðin

Um mitt ár lágu tölurnar skýrt fyrir. Hver ferðamaður greiðir mörg þúsund krónur á dag í virðisaukaskatt. Samtals skilar þessi neysla ríkissjóði gríðarlegum tekjum. Þessi tekjuöflun byggir ekki á því að sama fólkið borgi meira, heldur að fleiri borgi.

Þegar leið á haustið varð einnig ljóst að vandinn snerist ekki um skort á upplýsingum, heldur óvönduð vinnubrögð í stefnumótun ríkisstjórnarinnar. Ákvarðanir voru keyrðar í gegn með skömmum fyrirvara, án fullnægjandi greiningar á afleiðingum, án raunverulegs samráðs við atvinnugreinina og án heildarsýnar á áhrif á tekjustofna ríkissjóðs. Þetta var ekki tilviljun – þetta var verklag.

Desember – kílómetragjald og sleggjan

Í desember birtist þessi nálgun skýrt. Kílómetragjald var kynnt sem einföld tilfærsla, en í reynd var verið að færa gjaldtöku í flóknara og dýrara kerfi. Slíkar aðgerðir bitna sérstaklega á ferðaþjónustu sem byggir á hreyfanleika, fyrirsjáanleika og samkeppnishæfni.

Á sama tíma var lítil umræða um heildaráhrif á þann tekjustofn sem felst í fjölgun neytenda og auknum virðisaukaskattstekjum.

Ferðaþjónustan stækkar skattstofninn

Þegar árið er gert upp stendur eitt skýrt eftir: ferðaþjónustan er ekki aðeins atvinnugrein, hún er nánast sjálfstætt hagkerfi sem stækkar sjálfan skattstofninnlangt út fyrir einkennandi greinar ferðaþjónustunnar. Hún fjölgar neytendum, eykur virðisaukaskattstekjur og styrkir ríkissjóð án sambærilegrar útgjaldaaukningar.

Að veikja þessa grein á grundvelli skyndilausna og óvandaðra vinnubragða ber ekki vott um að staðreyndir hafi fengið að njóta sín. Þvert á móti.

Lítill eða enginn vilji var fyrir hendi til að hlusta á viðvörunarbjöllurnar.

Höfundur er fyrrverandi varaformaður Samtaka ferðaþjónustunnar.