Hvað mun Pútín gera næst með því að ögra sam­stöðu NATO?: Rúss­nesk inn­rás í loft­helgi NATO og hlut­verk Ís­lands í öryggi banda­lagsins

Undanfarna mánuði hefur orðið áhyggjuvaldandi aukning á innrásum rússneskra herflugvéla inn í lofthelgi NATO (Atlantshafsbandalagið), einkum yfir Póllandi, Rúmeníu og Eistlandi. Að mínu mati eru þessar augljósu ögranir langt frá því að vera tilviljanakenndar. Þær eru vísvitandi og útreiknaðar aðgerðir af hálfu Kremlar, þar sem hver og ein þjónar ákveðnum hernaðarlegum tilgangi.

Í fyrsta lagi tel ég að Pútín sé að ögra samstöðu NATO beint. Með því að prófa lofthelgisvörn bandalagsins ítrekað er Rússland að meta viðbragðsgetu og einingu NATO. Þetta eru lykilupplýsingar fyrir hugsanlega framtíðaráhættu. Ef viðbrögð NATO virðast veik eða sundruð gæti Moskva fundið sig knúna til að ganga lengra.

Í öðru lagi virðast þessar innrásir ætlaðar til að grafa undan stuðningi Evrópu við Úkraínu. Með því að skapa öryggisvandamál innan eigin landsvæðis NATO vonast Rússland til að trufla og sundra evrópskum stjórnvöldum, þannig að þau verði óviljug eða ófær um að styðja stríðsátök Kænugarðs.

Í þriðja lagi tel ég að óstöðug utanríkisstefna Bandaríkjanna gagnvart Úkraínu hafi skapað tækifæri fyrir Pútín. Veik viðbrögð Washington hvetja Kreml til að nýta klofning innan NATO og vonast til að sundra bandalaginu innan frá. Á leiðtogafundinum í Alaska í ágúst 2025 náði Trump engu fram, en gaf Pútín í staðinn tækifæri til að snúa aftur á alþjóðavettvang eftir tímabil einangrunar. Þegar Trump var spurður út í nýlega innrás rússneskra orrustuflugvéla í lofthelgi Eistlands svaraði hann einungis að hann „elski það ekki“. Slíkt óljóst og áhrifalítið svar sendir Pútín þau skilaboð að Bandaríkin séu ekki reiðubúin til að draga Rússland til ábyrgðar, sem gerir tímann hentugan fyrir frekari ögranir.

Við ættum að búast við því að áreitni Rússa, hvort sem hún birtist í lofthelgisbroti, netárásum eða rangfærslum, verði sífellt tíðari og reglulegri. Hvert atvik reynir á þolmörk NATO varðandi beitingu 5. Greinar (Article 5 of NATO) sáttmálans, sem fjallar um sameiginlega varnarskyldu bandalagsins. Mikilvægt er að hafa í huga að 5. Greinin virkjast ekki sjálfkrafa; hún krefst pólitísks vilja allra aðildarríkja, eins og sýnt var þegar hún var virkjuð í kjölfar árásanna 11. september árið 2001.

Hlutverk Íslands í ljósi vaxandi spennu

Þótt Ísland hafi ekki fastaher gegnir landið mikilvægu hlutverki í öryggi svæðisins vegnar hernaðarlega mikilvægrar legu sinnar í Norður-Atlantshafi og hýsingu á lykilinnviðum NATO. Ísland ætti að bregðast við þróuninni með því að:

• Efla eftirlit og samhæfingu við bandalagsríki NATO, einkum varðandi vöktun á rússneskum flota- og flugumferð í GIUK-svæðinu (Grænland-Ísland-Bretland).
• Endurnýja skuldbindingu sína við the Joint Expeditionary Force (JEF) sem er fjölþjóðlegt hernaðarbandalag undir forystu Bretlands og ætlað til skjótvirkra viðbragða og útsendra aðgerða. Ég tel að JEF yrði líklega fyrst til að bregðast við ákveðnum tegundum rússneskrar árásar í Norður-Evrópu, sérstaklega í aðstæðum sem eru undir þröskuldi fullskala stríðs eða áður en samstaða innan NATO næst.
• Viðhalda sterkri pólitískri skuldbindingu við sameiginlega varnarskyldu NATO og tryggja að rödd Íslands styðji einingu og fælingarmátt af festu.
• Efla borgaralegan viðbúnað og netöryggi, þar sem blandaðar ógnir beinast í auknum mæli að smærri ríkjum með takmarkaða varnargetu.

Ef viðbrögð NATO haldast sundruð, veik eða óstöðug gæti Pútín haldið áfram að stigmagna ástandið og jafnvel endurvakið falskar frásagnir um „vernd rússneskumælandi íbúa“ í Eystrasaltsríkjunum sem yfirvarp fyrir innrás á jörðu niðri, rétt eins og hann gerði áður en hann réðst inn í Úkraínu. Mikil hætta er á ferð, skortur á festu nú gæti kallað fram enn meiri áhættu í náinni framtíð.

Að mínu mati verður NATO að sýna óbilandi einingu og ákveðni og gera skýrt að rauðu línurnar séu raunverulegar. Hvers kyns brot á þeim ætti að mæta með skjótum, samhæfðum og mjög alvarlegum viðbrögðum. Ísland ætti að gegna mikilvægu hlutverki í að koma þeim skilaboðum á framfæri.

Höfundur er með MA gráðu í alþjóðasamskiptum frá Háskóla Íslands og er grunnskólakennari.