Þegar unga kyn­slóðin missir trúna á fram­tíðina

Hvað skýrir áberandi þátt Gen Z í mótmælum og uppreisnum víða um heim?

Víða um heim hefur ungt fólk úr Gen Z, kynslóðinni sem fæddist um og eftir aldamótin, skipað sér í fremstu röð mótmæla gegn stjórnvöldum. Í Kenýa árið 2024 og Nepal árið 2025 þróuðust mótmæli meðal annars yfir í víðtækari andstöðu við spillingu, forréttindi og stjórnmálakerfi sem margir telja hafa brugðist sér.

Hvers vegna er þessi kynslóð svona áberandi? Er hún einfaldlega uppreisnargjarnari en kynslóðirnar á undan henni? Ég held að skýringin sé fremur sú að ungt fólk standi frammi fyrir ákveðinni blöndu af efnahagslegri óvissu, vantrausti á stjórnmálastéttina og nýjum möguleikum til að skipuleggja sig og koma óánægju sinni á framfæri.

Í áratugi hefur verið litið á menntun, dugnað og vinnusemi sem leið að betri lífskjörum. Fólk átti að geta byggt sér upp framtíð með því að afla sér menntunar, vinna og leggja fyrir. En fyrir marga unga einstaklinga er bilið milli þessara fyrirheita og raunveruleikans orðið stórt. Húsnæði er víða dýrt, atvinnuöryggi lítið og menntun tryggir ekki endilega þau lífskjör sem fólk vonaðist eftir.

Þetta snýst ekki aðeins um að fólk hafi minna fé milli handanna en það vildi. Það snýst líka um að leiðin að efnahagslegu sjálfstæði virðist mörgum vera að lokast. Það er munur á því að búa við erfið kjör en trúa því að hægt sé að bæta stöðuna og því að upplifa að sama hversu mikið maður leggur á sig komist maður ekki áfram. Þegar sú trú veikist getur óánægjan beinst ekki bara að einstökum ákvörðunum heldur að kerfinu sjálfu.

Samfélagsmiðlar hafa gert þennan veruleika sýnilegri. Ungt fólk sér daglega myndir af auðæfum, lúxuslífi og pólitískum forréttindum á sama tíma og það sjálft á erfitt með að greiða húsaleigu eða finna örugga vinnu. Samanburður á samfélagsmiðlum getur vissulega verið villandi, en hann hefur áhrif á það hvernig fólk metur stöðu sína og sanngirni samfélagsins.

Þegar fólk telur að auðæfi og áhrif ráðist ekki aðeins af hæfileikum og vinnu heldur einnig af fjölskyldutengslum, spillingu eða nálægð við valdhafa verður óánægjan annars eðlis. Þá snýst hún ekki bara um ólíkar tekjur heldur um hvort reglurnar séu þær sömu fyrir alla. Ef almenningur þarf að bera kostnaðinn af efnahagslegum erfiðleikum en þeir sem hafa völd virðast komast hjá ábyrgð getur traust á stofnunum samfélagsins veikst hratt.

Samfélagsmiðlar gera fólki jafnframt kleift að sjá að það stendur ekki eitt. Myndskeið eða frásögn af óréttlæti getur náð til milljóna á skömmum tíma. Fólk getur deilt upplýsingum, skipulagt mótmæli og samræmt aðgerðir án þess að vera hluti af stjórnmálaflokki eða formlegum samtökum. Í Kenýa árið 2024 nýttu mótmælendur meðal annars stafræna miðla til að ræða fyrirhugaðar skattahækkanir og virkja þátttakendur. Í Nepal árið 2025 varð takmörkun á samfélagsmiðlum kveikja að mótmælum sem tengdust jafnframt dýpri óánægju með spillingu og pólitísk forréttindi.

Samfélagsmiðlar skapa ekki endilega óánægjuna. Þeir geta hins vegar gert hana sýnilega, tengt saman fólk með sameiginlega reynslu og hjálpað því að breyta einstaklingsbundinni gremju í sameiginlegar aðgerðir. Þeir geta líka dreift röngum upplýsingum, aukið reiði og gert erfiðara að greina á milli staðreynda og orðróms. Tæknin auðveldar fólki að safnast saman, en hún tryggir ekki að það sé sammála um hvað eigi að taka við.

Efnahagslegir erfiðleikar leiða ekki sjálfkrafa til uppreisna. Miklu skiptir hvort fólk telur að hefðbundnar leiðir til breytinga virki. Ef fólk trúir því að kosningar, stjórnmálaflokkar og opinberar stofnanir geti brugðist við vandamálum þess er líklegra að það leiti lausna innan kerfisins. En ef loforð um umbætur eru ítrekað svikin og spilling virðist ekki hafa afleiðingar getur sú trú horfið.

Mörg þessara mótmæla hafa ekki einn leiðtoga eða sameiginlega hugmyndafræði. Fólk getur sameinast um að hafna spillingu, krefjast ábyrgðar og mótmæla óréttlæti án þess að vera sammála um hvaða stefnu eigi að fylgja í kjölfarið. Það getur verið styrkur, því hreyfing sem byggist ekki á einum leiðtoga er erfiðari viðureignar fyrir stjórnvöld sem vilja stöðva hana. En það er líka veikleiki: það er yfirleitt auðveldara að sameinast um það sem maður vill losna við en um það sem á að byggja í staðinn.

Þess vegna er engin trygging fyrir því að uppreisnir leiði til betra samfélags. Stjórnvöld geta fallið án þess að undirliggjandi vandamál leysist. Nýir valdahópar geta tekið við án þess að spilling, ójöfnuður eða pólitísk útilokun hverfi. Það væri líka rangt að gera ráð fyrir að öll ungmenni styðji mótmælin eða að Gen Z sé ein heild með sömu skoðanir.

Samt finnst mér ástæða til að taka þessa þróun alvarlega. Það sem virðist sameina marga þátttakendur er ekki endilega sameiginleg hugmyndafræði heldur tilfinningin fyrir því að núverandi skipan mála bjóði þeim ekki upp á sanngjarna framtíð. Ungt fólk er einmitt á þeim aldri þegar það reynir að verða fjárhagslega sjálfstætt, finna sér húsnæði og byggja upp líf. Ef þessi markmið virðast sífellt fjarlægari getur það haft djúpstæð áhrif á trú þess á samfélagið.

Þetta er ekki aðeins spurning um kynslóðabil. Hún snýst líka um vald og tækifæri. Þegar þeir sem munu lifa lengst með afleiðingar ákvarðana samfélagsins upplifa að þeir hafi lítil áhrif á þær skapast spenna. Og þegar efnahagslegur árangur sést í tölum en stór hluti ungs fólks upplifir að hann komist ekki áfram, er ekki nóg að benda á hagvöxt eða segja fólki að sýna þolinmæði.

Auðvitað er ekki hægt að bera aðstæður allra landa saman. Mótmæli í Kenýa eða Nepal eiga sér sérstakan pólitískan og efnahagslegan bakgrunn. En þau vekja spurningar sem skipta einnig máli í öðrum samfélögum: Hverjir njóta ávaxta hagvaxtarins? Hversu raunhæft er fyrir ungt fólk að eignast heimili og öðlast fjárhagslegt sjálfstæði? Og treystir almenningur því að stjórnmálakerfið starfi í þágu hans?

Lýðræði snýst ekki aðeins um að kjósa með reglulegu millibili. Það byggist líka á því að fólk trúi því að rödd þess skipti máli, að stofnanir séu ábyrgðarfullar og að reglurnar gildi með sanngjörnum hætti um alla. Þegar sú trú veikist getur bilið milli almennings og valdhafa orðið hættulegt.

Það væri mistök að fagna öllum uppreisnum eða líta á ofbeldi sem eðlilega leið til breytinga. Ofbeldi getur skaðað saklaust fólk og grafið undan lýðræðislegum stofnunum. En það væri jafnframt mistök að horfa aðeins á óeirðirnar sjálfar og hunsa aðstæðurnar sem liggja að baki þeim. Það þarf að takast á við spillingu, tryggja aðhald með stjórnvöldum og skapa efnahagsleg skilyrði þar sem fólk getur með vinnu sinni og hæfileikum byggt sér mannsæmandi líf.

Ég held að það sé meginlærdómurinn af áberandi þátttöku Gen Z í þessum mótmælum. Unga kynslóðin er ekki endilega reiðari en þær sem komu á undan henni. En hún hefur ný verkfæri til að tengjast og skipuleggja sig, og mörg ungmenni upplifa að fyrirheitin um betri framtíð standist ekki.

Þegar heil kynslóð hættir að trúa því að hún geti byggt sér betri framtíð ættum við ekki fyrst að spyrja hvað sé að unga fólkinu. Við ættum að spyrja hvort samfélagið sé að standa við sín eigin fyrirheit.

Höfundur er verkfræðingur á eftirlaunum.