Þegar fag­legt sjálf­stæði verður að neitunar­valdi

Deilan sem hefur skekið SÁÁ er ekki fyrsta dæmið um að Valgerður Rúnarsdóttir bregðist við ákvörðunum stjórnar samtakanna með uppsögn, opinberri gagnrýni og þrýstingi á að ákvarðanir verði dregnar til baka.

Þegar atburðir síðustu ára eru skoðaðir saman birtist ákveðið mynstur. Þegar framkvæmdastjórn tekur ákvörðun sem Valgerður telur ganga gegn faglegum sjónarmiðum hennar verður ágreiningurinn fljótt að átökum um sjálft stjórnunarvaldið. Þá er ekki lengur aðeins deilt um einstaka ákvörðun. Lögmæti stjórnarinnar og hæfni hennar til að fara með ábyrgð sína er dregið í efa.

En það er umhugsunarvert að framkvæmdastjóri lækninga telji sig geta krafist þess að stjórn félagsins lúti í reynd neitunarvaldi hennar — og ef hún gerir það ekki, sé starfsemin sett í uppnám.

Fordæmið frá 2020

Árið 2020 kom upp harður ágreiningur þegar átta starfsmönnum meðferðarsviðs, þar af sjö sálfræðingum samkvæmt samtímafréttum, var sagt upp störfum. Valgerður sagði þá sjálf upp en dró uppsögn sína til baka þegar ákvörðunin um uppsagnir starfsfólksins var afturkölluð.

Vel má vera að gagnrýnin á uppsagnirnar hafi átt rétt á sér. Atburðirnir sýndu þó einnig að uppsögn Valgerðar var ekki aðeins ákvörðun um eigið starf. Hún varð þrýstitæki til að fá ákvörðun framkvæmdastjórnar breytt.

Stjórninni var í reynd stillt upp við tvo kosti: að draga ákvörðun sína til baka eða horfast í augu við brotthvarf framkvæmdastjóra lækninga og þær afleiðingar sem því fylgdu.

Stjórnin lét undan. Þar með varð til fordæmi.

Sama mynstur árið 2026

Sex árum síðar endurtekur sagan sig með enn alvarlegri afleiðingum.

Ragnheiður Hulda Friðriksdóttir sagði upp starfi forstjóra eftir ágreining við framkvæmdastjórn um stefnu, forgangsröðun og framkvæmd nýs þjónustusamnings við Sjúkratryggingar Íslands. Í kjölfarið krafðist Valgerður þess að Ragnheiður yrði endurráðin og lagðist af miklum þunga gegn því að nýr forstjóri yrði ráðinn.

Þetta var ekki lengur almenn gagnrýni á starfshætti stjórnar. Þetta var krafa um að framkvæmdastjórnin sneri við og færði fyrrverandi forstjóra aftur til starfa.

Þegar sú krafa náði ekki fram að ganga sagði Valgerður sjálf upp. Þóra Björk Ingólfsdóttir, fagstjóri meðferðarstöðvarinnar Víkur, hvarf einnig frá störfum. Í kjölfarið komu vantraustsyfirlýsing 63 starfsmanna, fjölmiðlaviðtöl og alvarlegar ásakanir á hendur formanni og framkvæmdastjórn SÁÁ.

Ágreiningur um stefnu og stjórnunarlega ábyrgð var þannig færður út úr fundarherbergjum samtakanna og inn í fjölmiðla.

Samstilltur málflutningur

Valgerður, Ragnheiður Hulda og Þóra Björk hafa sett fram mjög sambærilega frásögn: að framkvæmdastjórn hafi farið yfir eðlileg mörk, haft óeðlileg afskipti af faglegu starfi og gert starfsumhverfi stjórnenda óviðunandi.

Valgerður gekk lengra í Kastljósi og hélt því fram að lengi hefði verið unnið að því að koma Ragnheiði úr starfi. Hún sagðist hafa séð skrifleg fyrirmæli framkvæmdastjórnar sem hefðu verið með öllu óviðeigandi.

Þau gögn voru hins vegar ekki lögð fram opinberlega. Almenningur gat því ekki metið hvort um hefði verið að ræða afskipti af klínískri meðferð eða fyrirmæli um rekstur, skipulag, mannafla, forgangsröðun og framkvæmd samninga.

Sá greinarmunur skiptir öllu.

Ljóst er að Ragnheiður og Valgerður hafa staðið saman í túlkun sinni á atburðunum og að Valgerður hefur búið yfir upplýsingum um samskipti fyrrverandi forstjóra og framkvæmdastjórnar. Það sýnir að málflutningur þeirra byggist á sameiginlegri sýn og gögnum sem hafa ekki verið birt almenningi.

Alvarlegar ásakanir án sýnilegra gagna

Valgerður hefur sakað stjórn SÁÁ um óeðlileg afskipti af heilbrigðisstarfinu og haldið því fram að Ragnheiði hafi verið bolað úr starfi. Hún hefur einnig varað við því að stjórnvöld gætu gripið inn í og jafnvel stöðvað fjárveitingar með þeim afleiðingum að starfsemin legðist af.

Þetta eru gríðarlega alvarleg orð.

Ekkert hefur þó verið lagt fram opinberlega sem staðfestir að stjórnvöld hafi verið að undirbúa stöðvun fjárveitinga eða starfseminnar. Þar var um mat og viðvörun Valgerðar að ræða, ekki staðfesta afstöðu stjórnvalda.

Þegar æðsti læknisfræðilegi stjórnandi stofnunar talar með þessum hætti skapar það ótta meðal starfsfólks, sjúklinga og aðstandenda. Slík ummæli geta sjálf veiklað traust á starfseminni og ýtt undir þá hættu sem verið er að vara við.

Hver fer með stjórnunarvaldið?

Valgerður hefur réttilega bent á að Embætti landlæknis fari með faglegt eftirlit með heilbrigðisþjónustu og Sjúkratryggingar Íslands hafi eftirlit með framkvæmd þjónustusamnings. Það leysir þó stjórn SÁÁ ekki undan ábyrgð.

Aðalstjórn fer með æðsta vald samtakanna milli aðalfunda. Framkvæmdastjórn mótar stefnu, hefur rekstrareftirlit, ræður forstjóra og ber ábyrgð á fjármunum, eignum, skuldbindingum og samningum SÁÁ.

Stjórnin á ekki að ákveða meðferð einstakra sjúklinga eða ganga inn á faglegt verksvið lækna. Hún verður hins vegar að geta tekið ákvarðanir um skipulag, fjármál, mannafla, forgangsröðun, þjónustusamninga og framtíðarstefnu.

Ef allar slíkar ákvarðanir eru skilgreindar sem óheimil afskipti af faglegu starfi verður stjórninni ómögulegt að axla þá ábyrgð sem á henni hvílir.

Faglegt sjálfstæði getur ekki þýtt að stjórnendur heilbrigðisþjónustunnar séu óháðir samtökunum sem reka þjónustuna, greiða launin og bera ábyrgð á fjármunum og samningum. Það getur heldur ekki þýtt að framkvæmdastjóri lækninga hafi neitunarvald yfir ráðningu forstjóra eða stefnumótandi ákvörðunum stjórnar.

Þegar krafa um faglegt sjálfstæði verður að kröfu um að stjórnin fari að vilja einstakra stjórnenda er orðið til sjálfstætt valdakerfi innan samtakanna.

Hverjir settu SÁÁ í þessa stöðu?

Formaður og framkvæmdastjórn SÁÁ hafa verið gerð að meginorsök uppsagna, óvissu og erfiðleika í starfseminni. Minna hefur verið rætt um ábyrgð þeirra stjórnenda sem sögðu sjálfir upp, fóru í fjölmiðla og tóku þátt í að gera innri ágreining að opinberri valdabaráttu.

Því verður einnig að spyrja:

Hver ákvað að segja upp?

Hver gerði endurráðningu fyrrverandi forstjóra að skilyrði fyrir áframhaldandi samstarfi?

Hver bar innri ágreining út í fjölmiðla áður en gögn málsins höfðu verið lögð fyrir almenning?

Hver varaði við stöðvun fjárveitinga og jafnvel starfseminnar án þess að sýna fram á að stjórnvöld hefðu slíkt til skoðunar?

Í mínum augum hefur Valgerður farið langt út fyrir eðlilega faglega gagnrýni. Hún hefur borið mjög alvarlegar ásakanir á formann og framkvæmdastjórn án þess að leggja samtímis fram þau gögn sem þarf til að meta sannleiksgildi þeirra.

Hún hefur sett sína túlkun fram sem faglega niðurstöðu, þótt stór hluti deilunnar snúist augljóslega um boðvald, rekstur og mismunandi sýn á framtíð SÁÁ.

Í þeirri framgöngu felst að mínu mati yfirgangur: Ef stjórn samtakanna hlýðir ekki er starfsemin sett í uppnám og ábyrgðinni síðan varpað alfarið yfir á stjórnina.

Stjórnin verður líka að svara

Framkvæmdastjórn SÁÁ er þó ekki hafin yfir gagnrýni. Hún þarf að leggja fram skýra tímalínu, birta þau gögn sem unnt er að birta og útskýra í hverju ágreiningurinn við fyrrverandi forstjóra fólst.

Hún þarf einnig að svara því hvort ákvarðanir hafi verið teknar án nægilegs samráðs og hvort upplýsingagjöf til aðalstjórnar hafi verið fullnægjandi.

En sá sem fullyrðir að stjórn hafi farið yfir mörk sín verður líka að sýna hvar mörkin lágu, hvaða ákvörðun fór yfir þau og hvernig hún ógnaði faglegu starfi eða öryggi sjúklinga.

En það er dapurt að horfa upp á örfáa dropa markvisst reyna að hola SÁÁ innan frá.

Höfundur er byggingarmeistari.