Hvað hefur presturinn að segja yfir gröfinni?

Það vakti athygli að séra Davíð Þór Jónsson skyldi vitna í John Cleese og láta orðið „fokk“ falla í minningarorðum sínum um vin sinn Stein Ármann Magnússon.

Ég ætla ekki að gera það að umtalsefni hér.

Mér finnst miklu stærri spurning liggja í þessum minningarorðum. Spurning sem snertir ekki aðeins einn prest eða eina útför, heldur sjálfan kjarna kristinnar trúar:

Hvað hefur kristinn prestur að segja þegar hann stendur yfir gröfinni?

Davíð Þór talaði augljóslega sem maður sem hafði misst náinn vin. Sorgin var raunveruleg og væntumþykjan leyndi sér ekki. Hann talaði fallega um líf Steins, hæfileika hans, baráttu, húmor og áhrif á annað fólk.

Og hann spurði spurningar sem verður ekki svarað með léttvægu orðalagi:

„Hvað gerir það að verkum að risi eins og Steinn er tekinn frá okkur svona löngu áður en hans tími hefði átt að vera kominn?“

Ég ætla ekki að þykjast hafa svar við þeirri spurningu.

Kristinn prestur þarf ekki heldur að hafa skýringu á hverjum harmleik.

En hann hefur annað.

Hann hefur fagnaðarerindi.

Sorg með von

Þegar Páll postuli skrifar kristnu fólki sem hefur misst ástvini sína reynir hann ekki að gera lítið úr sorginni.

Hann segir:

„Ekki vil ég, systkin, láta ykkur vera ókunnugt um þau sem sofnuð eru, til þess að þið séuð ekki hrygg eins og hin sem ekki eiga von.“ (1Þess 4:13)

Tökum eftir því sem Páll segir ekki.

Hann segir ekki: Ekki syrgja.

Kristinn maður grætur við gröfina. Dauðinn særir. Aðskilnaðurinn er raunverulegur.

En Páll gerir greinarmun á sorg með von og sorg án vonar.

Og þá vaknar stóra spurningin:

Á hverju byggist þessi von?

Svar Páls kemur strax:

„Því að ef við trúum því að Jesús sé dáinn og upprisinn, þá mun Guð fyrir Jesú leiða ásamt honum fram þau sem sofnuð eru.“ (1Þess 4:14)

Þarna stendur kristin von.

Ekki á því hversu góður hinn látni var.

Ekki á því hversu elskaður hann var.

Ekki á því hversu innihaldsríku lífi hann lifði.

Ekki einu sinni á styrk kærleikans hjá þeim sem eftir standa.

Hún stendur á atburði.

Jesús dó.

Jesús reis upp.

„Uppörvið því hvert annað með þessum orðum“

Páll heldur áfram. Drottinn mun koma. Þau sem dóu í trú á Krist munu rísa upp og þau sem lifa við komu hans verða hrifin burt ásamt þeim til fundar við Drottin.

Síðan segir hann:

„Og síðan munum við vera með Drottni alla tíma.“ (1Þess 4:17)

Og svo kemur setning sem mér finnst sérstaklega mikilvæg þegar við hugsum um kristnar útfarir:

„Uppörvið því hvert annað með þessum orðum.“ (1Þess 4:18)

Með hvaða orðum?

Með orðunum um Krist.

Dauða hans… Upprisu hans… Endurkomu hans… Upprisu hinna dánu… Og eilífa samveru með Drottni.

Páll lætur okkur ekki giska á hvað kristin huggun frammi fyrir dauðanum sé. Hann segir okkur það berum orðum.

Falleg orð geta verið sönn

Davíð Þór sagði í minningarorðum sínum:

„Sorg getur aldrei fæðst af neinu öðru en kærleika.“

Og:

„Kærleikurinn gefur lífinu gildi.“

Hann talaði einnig um hversu brothætt við mannfólkið værum og hvatti okkur til að fara betur hvert með annað.

Það er margt fallegt í þessum orðum.

Og vandinn við falleg orð er ekki að þau séu endilega ósönn.

Vandinn kemur þegar þau eru látin bera þunga sem aðeins fagnaðarerindið getur borið.

Því að trúlaus maður getur líka sagt að lífið sé brothætt.

Hann getur talað um gildi kærleikans.

Hann getur grátið með syrgjendum, varðveitt minningu hins látna og hvatt samfélagið til meiri mannúðar.

En kristin kirkja gerir fullyrðingu við gröfina sem er af allt annarri stærðargráðu.

Hún segir ekki aðeins að dauðinn sé ekki endirinn.

Hún boðar upprisu dauðra vegna þess að Jesús Kristur reis sjálfur upp frá dauðum.

Ef Kristur reis ekki upp

Páll gerir þessa fullyrðingu svo alvarlega að í Fyrra Korintubréfi 15 leggur hann í raun allan kristindóminn undir.

Hann byrjar á fagnaðarerindinu:

„Kristur dó vegna synda okkar samkvæmt ritningunum, að hann var grafinn, að hann reis upp á þriðja degi samkvæmt ritningunum.“ (1Kor 15:3–4)

Síðan tekur hann burt upprisuna og spyr hvað verði eftir.

Svarið er miskunnarlaust:

„…ef Kristur er ekki upprisinn, þá er ónýt prédikun okkar, ónýt líka trú ykkar.“ (1Kor 15:14)

Og:

„…ef Kristur er ekki upprisinn er trú ykkar fánýt. Syndir ykkar eru þá ekki enn í burtu teknar.“ (1Kor 15:17)

Og enn:

„Þá eru einnig þau glötuð sem sofnuðu í trú á Krist.“ (1Kor 15:18)

Páll býður enga varaleið.

Ef gröfin hélt Jesú, þá mun hún halda okkur líka.

Ef Kristur reis ekki upp er kristin von við dánarbeðið ekkert annað en falleg ósk.

En svo kemur ein stórkostlegasta vending Nýja testamentisins:

„En nú er Kristur upprisinn frá dauðum, frumgróði þeirra sem sofnuð eru.“ (1Kor 15:20)

En nú… Þarna breytist allt.

Dauðinn er ekki vinur

Við tölum stundum um dauðann eins og hann sé einfaldlega eðlilegur hluti lífsins.

Ritningin talar öðruvísi.

„Dauðinn er síðasti óvinurinn sem verður að engu gerður.“ (1Kor 15:26)

Óvinurinn.

Kristinn prestur þarf því ekki að standa yfir kistu og fegra dauðann.

Hann má kalla hann því nafni sem Ritningin gefur honum.

Dauðinn er óvinur.

En kristinn prestur getur aðeins leyft sér að segja það vegna þess að hann hefur jafnframt fréttir af sigri yfir þessum óvini.

Páll lýsir upprisunni:

„Sáð er forgengilegu en upp rís óforgengilegt. Sáð er í vansæmd en upp rís í vegsemd. Sáð er í veikleika en upp rís í styrkleika.“ (1Kor 15:42–43)

Kristin von er því meira en óljós hugmynd um að sá látni „lifi áfram“.

Hún er von upprisunnar.

Megum við einfaldlega lofa endurfundum?

Eitt í minningarorðum Davíðs Þórs fékk mig sérstaklega til að hugsa.

Hann sagði við föður og bróður Steins:

„…ég vona að þið finnið einhverja huggun í því að Steini, Böggi og Sella eru nú sameinuð á ný…“

Ég skil vel hvers vegna slík orð eru sögð við syrgjendur.

En einmitt þegar orðin eru fallegust verður kristin guðfræði stundum að þora að spyrja:

Hvernig vitum við þetta?

Ég ætla ekki að fella dóm um eilíf örlög Steins Ármanns Magnússonar. Ég þekkti hann ekki og sá dómur tilheyrir ekki mér.

En einmitt þess vegna vil ég heldur ekki færa kristna von frá þeim grundvelli sem Ritningin sjálf gefur henni.

Orðin um að látnir ástvinir séu nú sameinaðir eru falleg. En Nýja testamentið gefur prestinum ekki heimild til að grundvalla slíka fullvissu einfaldlega á fjölskylduböndum eða kærleika fólks hvert til annars.

Von þess er miklu ákveðnari.

Hún er bundin Kristi.

„Þau sem dóu í trú á Krist munu fyrst upp rísa,“ segir Páll (1Þess 4:16).

Þess vegna er spurning kristinnar trúar ekki fyrst og fremst hvort við vonum að eitthvað sé hinum megin.

Spurningin er hver sigraði dauðann.

Þegar Biblían fær orðið

Undir lok minningarorðanna vitnaði Davíð Þór í orð Jesú:

„Hversu oft vildi ég safna börnum þínum, eins og hænan safnar ungum sínum undir vængi sér…“ (Matt 23:37)

Út frá myndinni af hænunni og ungunum talaði hann um mannlega brothættni. Við værum eins og litlir ungar og ættum því að fara varlega hvert með annað.

Myndin lýsir vissulega vernd og umhyggju, en meginatriði textans er ekki almenn hugleiðing um brothættni mannsins.

Það sést þegar við lesum setninguna alla:

„Hversu oft vildi ég safna börnum þínum, eins og hænan safnar ungum sínum undir vængi sér, og þér vilduð eigi?“ (Matt 23:37)

Og næsta vers:

„Guð mun yfirgefa musteri yðar og það verður lagt í rúst.“ (Matt 23:38)

Jesús harmar Jerúsalem sem hafnar honum.

„Ég vildi.“

„Þér vilduð eigi.“

Þarna er harmleikur textans.

Það merkilega er því ekki að presturinn hafi brotið einhverja reglu um að hefja minningarorð á Biblíutilvitnun.

Reglur um uppbyggingu útfararræðu eru mannanna verk.

Mikilvægari spurning er hvað við gerum við Biblíuna þegar hún fær orðið.

Fær textinn að tala á eigin forsendum?

Eða verður Ritningin aðeins orðaforði fyrir boðskap sem við höfðum þegar ákveðið að flytja?

Hvað hefur presturinn þá að segja?

Kristinn prestur þarf ekki að vita hvers vegna einn maður fær langa ævi og annar ekki.

Hann þarf ekki að geta útskýrt hverja sorg.

Hann þarf ekki að fela tárin.

Og hann þarf ekki að breyta útförinni í guðfræðilegan fyrirlestur.

En þegar hann stendur yfir gröfinni hefur hann fengið eitthvað í hendur sem enginn húmor, engin heimspeki, engin sálfræði og engin mannleg viska getur framleitt.

Fagnaðarerindið.

Kristur dó vegna synda okkar.

Hann var grafinn.

Hann reis upp.

Dauðinn er enn óvinur. Við finnum brodd hans þegar við missum þau sem okkur þykir vænt um.

En hann fær ekki síðasta orðið.

Þess vegna endar Páll ekki Fyrra Korintubréf 15 með almennum hugleiðingum um fegurð lífsins.

Hann horfir nánast beint á dauðann og ögrar honum:

„Dauði, hvar er sigur þinn? Dauði, hvar er broddur þinn?“ (1Kor 15:55)

Og svo kemur svarið:

„Guði séu þakkir, sem gefur oss sigurinn fyrir Drottin vorn Jesú Krist!“ (1Kor 15:57)

Það er hin kristna von við gröfina.

Dauðinn er óvinur.

En Kristur er upprisinn.

Höfundur er iðnaðarmaður og guðfræðingur.