Lítið kjöt á beinum rándýrsins

Apex er óbyggðatryllir með hryllingsívafi í leikstjórn Baltasars Kormáks eftir handriti Jeremy Robbins. Leikhópurinn er lítill en ágætlega mannaður, með helstu hlutverk fara Charlize Theron, Taron Egerton og Eric Bana.

Fleiri Íslendingar komu að gerð myndarinnar. Baltasar og Magnús Viðar Skúlason eru meðal framleiðenda gegnum RVK Studios, Högni Egilsson semur tónlistina og klipparinn Sigurður Egilsson, sem hefur unnið reglulega með Balta í gegnum tíðina, klippir myndina.

Apex fjallar um adrenalínfíkilinn Söshu (Theron) sem lendir í hræðilegu slysi við fjallaklifur í Noregi með eiginmanni sínum, Tommy (Bana). Fimm mánuðum síðar fer Sasha til Ástralíu þar sem hún ætlar að ferðast á kajak um óbyggðir landsins. Í skóginum lendir Sasha í klóm veiðimannsins Ben (Egerton) sem breytir ferðalagi hennar í baráttu upp á líf og dauða.

Nafnið Apex er sérstaklega snjallt því apex merkir toppur eða hátindur. En sé því skellt framan við orðið predator þá er um að ræða topprándýrið, það sem situr efst í fæðukeðjunni. Myndin fjallar auðvitað um hvort tveggja.

Apex var frumsýnd á Netflix þann 24. apríl síðastliðinn. Myndin fór í kjölfarið á toppinn á vinsældalistum veitunnar í 82 löndum (þar á meðal hérlendis) og samkvæmt Netflix er búið að horfa á hana 80 milljón sinnum.

Hollywood-leikstjóri, stórstjörnur og náttúruöfl

Baltasar Kormákur hefur frá aldamótum verið einn öflugasti kvikmyndaleikstjóri Íslendinga og er eini íslenski leikstjórinn sem hefur meikað það í Hollywood. Apex er sjöunda kvikmynd Baltasars á ensku en samhliða útrásinni til Bandaríkjanna hefur hann leikstýrt íslensku myndunum Hafinu (2012), Eiðnum (2016) og Snertingu (2023), mysteríunni Kötlu (2021) og þremur seríum af Ófærð (2015-19).

Fyrstu þrjár myndir Balta í Bandaríkjunum - Inhale, Contraband og 2 Guns - voru allar spennumyndir með glæpaívafi. Síðan þá hefur hann fært sig yfir í svokallaðar eftirlifendamyndir (e. survival movies) þar sem söguhetjurnar takast á við harðneskjuleg náttúruöfl. Í Everest (2015) þurfa fjallgöngumenn að eiga við banvænan snjóstorm, í Adrift (2018) lendir par á skútu í hremmingum á Kyrrahafinu og blóðþyrst suður-afrískt ljón hundeltir bandaríska fjölskyldu í Beast (2022).

Baltasar hefur á síðustu fimmtán árum fest sig í sessi sem áreiðanlegur hasarmyndaleikstjóri sem kanna að breyta einum skildingi í tvo og hefur á sama tíma unnið með fjölmörgum stórum nöfnum á borð við Mark Wahlberg, Denzel Washington, Jake Gyllenhaal, Shaileen Woodley, Idris Elba og mörgum fleiri.

Apex er nýjasta eftirlifendamynd Balta og sem fyrr spilar náttúran lykilhlutverk. Tökur myndarinnar fóru fram í Sydney, Nýju Suður-Wales og Bláu fjöllunum í Ástralíu og inniheldur hún falleg skot af áströlskum frumskógi, flúðum og fossum. Ólíkt fyrri myndum Balta af þessari gerð þarf söguhetjan ekki bara að eiga við náttúruna heldur líka hættulegasta rándýrið af þeim öllum, mannskepnuna. Hún skipar sér þannig í flokk með myndum á borð við Deliverance (1972), Rituals (1977) og Southern Comfort (1981). 

Tveir leikir: klifur og eltingarleikur

Apex hefst við stormbarinn og snæviþakinn Tröllavegginn í Vestur-Noregi þar sem hjónin Sasha og Tommy eru að klífa þverhníptan fjallavegginn. Tommy er farinn að eldast og er orðinn þreyttur á háskalegu fjallabröltinu, honum sýnist á lukkuáttavita sínum að lukka þeirra hjóna sé að renna út. 

Miðað við algjöra fjarveru Bana frá öllu kynningarefni myndarinnar veit áhorfandinn að tveir kostir bíða karaktersins: þau hjónin skilji eða hann hrapi til jarðar. Ég skal ekki spilla hvernig fer en fimm mánuðum síðar er Sasha komin til Ástralíu þar sem hún ætlar að ferðast á kajak um óbyggðirnar. 

Áhorfendur fá lítið að vita um Söshu, persónu hennar og innri átök. Þó er hún greinilega stóísk, fremur ómannblendin og hörð af sér. Þessu er komið til skila þegar hún lendir í áströlskum sveitalubbum sem eru með stæla við hana á bensínstöð. Hinn góðlátlegi Ben (Egerton) kemur henni til varnar og leiðbeinir henni um svæðið.

Sasha veit það ekki en áhorfendur eru meðvitaðir um að hún eigi eftir að rekast aftur á þennan vingjarnlega mann. Áfram heldur ferðalagið inn í frumskóginn og hún kemst loks út á ánna. Kajaksenurnar sem taka við eru vel skotnar og koma háskanum í flúðunum vel til skila. 

Eftir að hafa tjaldað í skóginum yfir nótt uppgötvar Sasha að bakpokinn hennar er horfinn og skömmu síðar rekst hún aftur á Ben. Loksins fara að renna tvær grímu á Söshu og kemur í ljós að kauði gengur ekki alveg heill til skógar: Ben veiðir mannfólk í ritúalískum tilgangi. 

Sasha er næsta fórnarlamb hans en af hreinni góðmennsku gefur Ben henni forskot. Hann setur lagið „Go“ með Chemical Brothers á fóninn og lofar því að fara ekki á eftir henni fyrr en lagið klárast. Þegar það gerist hefst eltingarleikur kattarins að músinni, toppdýrsins að bráðinni og spurning hvor hefur betur: brjálaði veiðimaðurinn eða örvæntingafulli adrenalínfíkillinn.

Ágætis hasar en lapþunnt handrit

Apex tekur dálítinn tíma að fara í gang, fjallaklifursforleikurinn tekur alveg korter og hasarinn hefst svo ekki fyrr en að hálftíma liðnum. Oft getur það styrkt hasar að bíða með hann og byggja upp spennu. Fjallaklifrið í byrjun virkaði ágætlega fyrir utan það hvað allt umhverfið er gervilegt sem tekur mann sjálfkrafa út úr myndinni.

Þar að auki gefur fyrsti hlutinn áhorfendum ekki nægilega miklar upplýsingar um Söshu, vissulega lendir hún í þessu áfalli en fyrir utan það er hún manni hulin ráðgáta. Theron leikur hana sem rólega og þögla en hún verður aldrei að almennilega mótaðri persónu.

Spenna færist auðvitað í leikinn þegar eltingarleikurinn byrjar og þar sýnir Balti hvað hann er fær í að leikstýra hasarsenum við erfiðar kringumstæður. Sasha fer á bólakaf ofan í ánna, klöngrast gegnum skóginn og flýr örvahríð veiðimannsins. Nokkrum sinnum tekst að afvegaleiða bæði áhorfendur og aðalpersónuna og spennan verður á köflum gríðarmikil.

Taron Egerton, sem er hvað þekktastur fyrir að leika Elton John í Rocketman (2019), er sérstaklega skemmtilegur sem hinn kolklikkaði Ben. Sá fer alla leið í biluninni, striplast í skóginum, gargar eins og kráka og sleikir nánast út um af unaði við þennan skemmtilega leik. Fyrir utan illmennið tekur myndin sig mjög alvarlega og Charlize Theron gefur ekki mikið af sér sem útsjónarsama hörkutólið Sasha. Persónan nær aldrei að vinna mann á sitt band sem er fyrst og fremst hluti af lélegu handritinu.

Sérstaklega ber að hrósa tónlistinni eftir Högna Egilsson sem skapar taktfasta tóna og skerandi strengi sem byggja ofan á spennuna. Auk tónlistar Högna eru nokkur önnur lög sem hljóma í myndinni en það allra besta er „Nasty Boy“ með íslensku sveitinni Trabant. Einn af hápunktum myndarinnar er þegar Sasha rambar fram á allsbert illmennið dýfa sér í ánna og undir ómar: „I'm a little nasty, I'm a nasty little boy“. Allar myndir hefðu gott af slíkum sóðastrák.

Þegar líða tekur á Apex fer eltingarleikurinn þó að verða dálítið endurtekningasamur. Sökin liggur helst í handritinu sem er ansi þunnt miðað við lengdina, persónusköpunin er ekki nægileg, sénsarnir of fáir og fléttan fyrirsjáanleg. Ganga hefði mátt enn lengra með hryllinginn eða þá leika sér meira með formið. Mér varð hugsað til gamanhrollvekjunnar Send Help sem kom út fyrr á árinu og er með frekar ómerkilegt handrit en þar nær frábær leikstjórn Sam Raimi og óhefðbundinn tónn að lyfta henni upp í hressandi rugl.

Manni finnst sérkennilegt að þetta handrit hafi endað á bransalistanum The Black List árið 2021 yfir bestu óframleiddu handritin miðað við hvað það er í raun ómerkilegt. Það eina sem handritshöfundurinn hefur skrifað áður eru nokkrir þættir úr hryllingsseríunni The Purge (2018-19). Það er ákveðinn hryllingskeimur af Apex en hún fer aldrei almennilega í þá átt.

Við áhorfið varð mér oft hugsað til hinnar sígildu Deliverance sem fjallar um mjög svipaðar kringumstæður og var vafalaust mikill áhrifavaldur. Í Deliverance tekst að skapa nöturlegan realisma, hrollvekjandi stemmingu og samt takast á við stór þemu. Þó hasarinn sé fínn upplifði ég ekkert slíkt í Apex - raunar mætti segja að Apex sé Temu-útgáfan af Deliverance.

Mestu vonbrigðin við myndina koma þó í lokin þegar upp rennur uppgjör milli veiðimannsins og bráðarinnar. Hér ætla ég að spilla sögulokunum dálítið. Öll von virðist úti þegar Ben er kominn með krumlurnar utan um háls Söshu og er að murrka úr henni lífið. Ætli hún nái að grípa í stein og berja hann í hausinn? Nær hún að sparka í hann og koma úr jafnvægi? Fáum við kannski óvæntan endi? Nei, ekki svo gott. Morðóða mannætan hættir skyndilega við að drepa hana, af því bara. 

Apex endar svo með tvöfaldri vísun í upphafssenuna. Fyrst þurfa Ben og Sasha, bæði illa slösuð, að taka höndum saman til að klifra upp úr gljúfrinu sem þau eru föst ofan í. Maður sér það langa leið hvað er að fara að gerast. Svo kemur ein hjartnæm sena í lokin með lukkuáttavita eiginmannsins sem hefur litla sem enga þýðingu fyrir áhorfendur því sambandið var ekki byggt neitt upp. Þar reka þau síðasta naglann í kistuna.

Niðurstaða

Apex er fagmannlega gerður óbyggðatryllir með hressandi hasarsenum en næfurþunnum söguþræði og persónusköpun. Balti kann að nýta sér náttúruöflin til að skapa góðan hasar, tónlist Högna Egilssonar styrkir spennuna og sóðalegi strákur Trabantsmanna á eftirminnilega innkomu. Egerton er stórkostlegur sem kolklikkaður veiðimaður meðan steinrunnin Theron gefur lítið af sér. Þegar líða tekur á myndina verður eltingarleikurinn endurtekningasamur, vendingarnar fyrirsjáanlegar og lokakaflinn veldur þónokkrum vonbrigðum. Apex er ágæt skemmtun en hún skilur lítið eftir sig.