Kjána­legar klisjur og kæru­lausir kappar

Gagnrýnandi gerðist þriðja hjólið með vinapari í Max-salnum í Smárabíói síðasta þriðjudagskvöld þar sem nýja spennumyndin Undir ísnum var sýnd. Um er að ræða íslenskan glæpa- og ævintýrahasar frá hópnum sem stendur að baki Tónhyl í Árbænum.

Stjórnarformaður Tónhyls, Kristján Sturla Bjarnason, er allt í senn leikstjóri, handritshöfundur og klippari (með Atla Þór Einarssyni) myndarinnar auk þess sem hann semur tónlistina. Með aðalhlutverk í myndinni fara Maron Birnir Reynisson, Helgi Trausti Stefánsson, Kristján Saenz, Vivian Ólafsdóttir og Þór Tulinius auk fjölda góðra drengja úr akademíu Tónhyls.

Þegar enn eitt verkefnið fer út um þúfur hjá smákrimmunum Alex (Helga T), Aroni (Maroni Birni) og Tomma (Kristjáni) ákveður Alex að leita uppi alþjóðlegan glæpahóp. Dularfulla konan X (Vivian) býður Alex stórhættulegt verkefni á eyju sunnan við Suðurskautið þar sem dýrmætur demantur liggur grafinn í gamalli sovéskri námu. 

Alex sannfærir félagana um að taka verkefninu og þeir fá sjö öfluga unga menn með sér í lið. Gamalreyndi sjómaðurinn Óðinn (Þór Tulinius) siglir með þá á leiðarenda en þar kemur í ljós að ýmislegt fleira leynist undir ísnum en það sem þeir leita að.

Undir ísnum var frumsýnd 12. mars síðastliðin og hefur verið sýnd í Smárabíói, Sambíóunum og Laugarásbíói síðan.

Hylurinn undir ísnum

Áður en rýnt er í Undir ísnum verður að fara aðeins yfir jarðveginn sem myndin sprettur upp úr: tónlistarklasann Tónhyl. Sumarið 2018 komu saman fimm einstaklingar sem höfðu allir starfað lengi með ungu fólki og stofnuðu Tónlistarfélag Árbæjar með það að markmiði að halda stóra útitónleika í hverfinu.

Afraksturinn voru tónleikarnir Stíflan sem trekktu að um 2.500 manns og í kjölfarið setti félagið sér formleg markmið um að efla unga lagahöfunda, bjóða upp á fræðslu og byggja upp fyrsta flokks aðstöðu fyrir tónlistarfólk.

Stofnendur félagsins gerðu þriggja ára samning við Reykjavíkurborg um leigu á nýju húsnæði við Stangarhyl 7 í Ártúninu sem fékk nafnið Tónhylur. Hugmyndin var að búa til rými með góðri aðstöðu fyrir ungt fólk til að æfa, skapa og taka upp tónlist. 

Auk þess er þar boðið upp á námskeið í tónlistargerð og reynslumeiri tónlistarmönnum býðst ódýrari aðstaða í skiptum fyrir þátttöku í félaginu þar sem þeir aðstoða og leiðsegja þeim reynsluminni.

Einn hluti af Tónhyl er akademían þar sem ungir tónlistarmenn vinna saman að því að skapa tónlist. Stór hópur drengja, sem eru flestallir fæddir árið 2006, hefur náð að koma sér á kortið gegnum klasann. 

Undir nafninu Tónhylur akademía hefur hópurinn gefið út plötuna Tónhylur akademía, vol. 1, tvær stuttskífur og þó nokkrar smáskífur en auk þess hafa drengirnir margir reynt fyrir sér sjálfir með góðum árangri. 

Þekktastur þeirra er sennilega Maron Birnir sem er með rúmlega 30 þúsund mánaðarlega hlustendur á Spotify og hefur gefið út vinsæla slagara á borð „Hvar ertu nú?“ og „Þarft að vita“ með Elvari. Auk hans hafa Helgi T, Egill Airi, Kristjan Saenz og Theodór allir gert það gott og aðrir unnið bak við tjöldin sem pródúsentar.

Fyrsta tónlistarmyndband Tónhyls akademíu kom út 2023 við lagið „Ráðinn“ en það var þá sem hugmyndin að Undir ísnum kviknaði. Tónlistarmyndbandið rétt eins og kvikmyndin fjallar um hóp manna sem fer á Suðurskautið og lendir þar í kröppum dansi við yfirnáttúrulegar verur.

Ein aðalsprautan í Tónhyl er Kristján Sturla Bjarnason, tónlistarmaður og kennari við Árbæjarskóla. Hann hefur samið tónlist fyrir fjölda kvikmynda og sjónvarpsþátta síðustu fimmtán ár, þar á meðal fyrir Víti í Vestmannaeyjum (2018), Leynilöggu (2021) og Venjulegt fólk (2018-22) og hefur tvisvar verið tilnefndur til Edduverðlauna. 

Hér sameinar Kristján tvö sérsvið sín og tekur grasrótarstarfið í Tónhyl upp á annað stig með því að gera akademíudrengina að kvikmyndastjörnum.

Klassískar klisjur og ótrúðverðugir smákrimmar

Undir ísnum hefst undir ísnum í sovéskri námu árið 1991 þar sem hershöfðingi skoðar dýrmætan gimstein. Leikmyndin er flott, búningar sannfærandi og dularfull örlög mannsins setja strax tóninn. 

Þaðan er klippt yfir í smákrimma sem eru nýbúnir að ræna litlu peningahólfi og eru á flótta undan lögreglu á mótorhjólum. Þær senur fannst mér vel klipptar og kóreógrafaðar og hugsaði með mér: „Þetta er bara frekar vel gert.“

Mennirnir þrír sem eru á flótta leita sér skjóls á bifvélaverkstæði og loka sig þar inni. Þar bíða þeir með hjartað í buxunum eftir lögreglunni. Síðan er togað einu sinni í hurðarhúninn og svo ekkert meir - þeir eru sloppnir. Þetta er sígilt bíóbragð þar sem áhorfendur fylgjast með hurð skella nærri hælum hetjunnar.

Hins vegar er það yfirleitt útskýrt á einhvern máta, týpískt er að sjá öryggisvörð sem er alveg að fara að góma innbrotsþjóf en fær meldingu í talstöðina sína um að koma annað. Hér er ekkert útskýrt eða sýnt, löggan gefst greinilega bara upp um leið, svo atriðið verður pínu kjánalegt.

Mennirnir þrír, Alex, Aron og Tommi, uppgötva í kjölfarið að ránsferðin var til einskis, kassinn er tómur og þeir þurfa að leita sér að næsta verkefni. Það ríkir ekki eining um hvernig eigi að fara að, Alex er áhættusækinn og vill gera eitthvað stórt meðan Aron er varkár og vill að þeir vandi sig. Við tekur illskiljanleg atburðarás þar sem Alex endar á fundi með leiðtoga dularfulls glæpahrings sem býður honum verkefni.

Það sem stingur mann strax frá byrjun er leikur þessara ungu manna, sem eru vissulega algjörlega óreyndir í faginu. Helgi T er fremstur meðal jafningja, Maron Birnir er skemmtilega gelgjulegur en hinir eru afspyrnuslakir. Þegar leikari eins og  Þór Tulinius birtist á skjánum (og fer með eina almennilega mónólóg myndarinnar) liggur við að áhorfandinn fái hálshnykk, það er svo mikill munur á gæðunum.

Persónulega finnst mér geggjað að ungir gaurar, nýlega búnir með menntaskóla og orðnir vinsælir tónlistarmenn, séu búnir að gera mynd saman. Það sem maður myndi hvað helst vilja fá út úr slíkri mynd er einhver smá innsýn inn í hugarheim þessara gaura og veruleika þeirra í dagsdaglega lífinu. 

Maður fær aftur á móti nánast ekkert af því - persónusköpunin í myndinni er engin. Ekki hjálpar til að í myndinni leika tíu ungir gaurar sem eru allir frekar líkir í útliti og persónuleika. Eftir drjúgan hluta myndarinnar vissi ég ekki nöfnin á neinum þeirra nema karakter Marons því hann heitir Aron.

Þó ævintýramyndir séu fantasía verður áhorfandinn samt að trúa heiminum og lógík hans. Hugmyndin um þessa ungu gaura sem einhvers konar krimma er algjörlega fjarstæðukennd og það er ekki einu sinni reynt að gera það sannfærandi, hvorki gegnum söguna, textann né leikinn. Enn fáránlegri er sú hugmynd að stór glæpahringur myndi ráða þessa gaura til að fara ofan í námu á Suðurskautinu og endurheimta þar demant. Ákvörðunin um að staðsetja myndina árið 1991 er furðuleg því fyrir utan gamla tölvubúnaðinn virðist allt nútímalegt: klæðnaður, hárgreiðslur og talsmáti.

Handritið er sömuleiðis lapþunnt og samanstendur af gamalgrónum klisjum: stóra verkefninu, samklippinu af hópnum sem þarf að safna saman, gaurnum sem þarf að sannfæra og öldungnum sem varar við hættunum framundan. Það eina sem vantaði var einn eldri félagi sem segði: „Ég er of gamall fyrir þetta.“ Stundum jaðrar myndin við að vera paródía en hvorki handritið né strákarnir eru nógu sjálfsmeðvitaður til að maður kaupi það.

Ég ætla ekki að fara dýpra ofan í söguþráðinn nema hvað eftir undirbúningskafla komast strákarnir á Suðurskautið og ofan í námuna. Þar lenda þeir í ýmsum hremmingum: undir svæðinu ólgar virkt eldfjall og dularfullar verur hafa gert námuna að heimili sínu. 

Neðanjarðarbækistöðin lifnar algjörlega við þökk sé góðri leikmynd og tónlist Kristjáns virkar vel til að byggja upp spennu. Stirður leikurinn grefur þó stöðugt undan spennunni þannig maður tekur myndina aldrei alvarlega eða kaupir hvað það er mikið undir. Ef persónurnar virðast sjálfar ekki trúa sögunni hvernig geta áhorfendur gert það?

Endurtekið skhh og kærulausir dúddar

Ef það er einhvers staðar þar sem maður fær smá innsýn í nútíma tvítugra íslenskra gaura í myndinni þá er það helst gegnum tungutakið. Þar er auðvitað mikið um enskuskot og ýmsar ambögur en skemmtilegast fannst mér að heyra hvað atviksorðið sko fær mikið pláss.

Sko ómar gegnum alla myndina og verður í raun að „skhh“ í meðferð drengjanna. Enginn er jafnduglegur og Maron Birnir að segja skhh enda gerir hann það nánast í annarri hverri setningu.

Skhh heyrðist svo oft að ég fann sjálfur eftir myndina hvernig það hafði smitast inn í tal mitt: skyndilega enduðu allar setningar mínar á sko - ég er of gamall til að segja skh, hugsa ég.

Ég náði því miður ekki að halda formlega skhh-talningu en þau hlupu í það minnsta á mörgum tugum. Aftur á móti hripaði ég niður nokkrar geggjaðar skhh-setningar.

Bestu skhh-línurnar

• „Ég trúi ekki að við séum fastir, skhh“
• „Þetta er algjört klúður, skhh“
• „Þú ert ekki að hugsa skýrt, skhh“
• „Við erum aldrei að fara að ná þessu, skhh“
• „Ahhh, löppin samt, skhh“

Ef við snúum okkur aftur að leik drengjanna þá ómeðvitað lyfta þeir upp slöppu handritinu. En kannski ekki í þá átt sem aðstandendur myndarinnar lögðu upp með. 

Auðvitað vill maður ekki gera lítið úr þeim sem eru að feta sín fyrstu skref í leiklist og ég efa ekki um að þeir séu flestallir að gera sitt besta. Aftur á móti er ótrúlega fyndið að heyra menn, sem eiga að vera fastir ofan í námu á Suðurskautinu og eru í mikilli lífshættu, tala og hegða sér eins og þeir séu nývaknaðir eða í feitu chilli.

Mér var helst hugsað til fyrirbæris sem kemur úr fótboltakima samfélagsmiðla og kallast „nonchalant gimmick“ eða „Kæruleysisbragðið“. Í raun er þetta ekki brella heldur hegðun þar sem menn reyna að virðast eins nettir og þeir geta með því að þykjast vera alveg slakir, áreynslulausir og kærulausir. Oft leið mér við áhorfið eins og menn væru aðeins of nettir til að gefa sannfærandi frammistöðu.

Þessi blanda af frekar slöppum, klisjukenndum texta og algjörlega flötum, kæruleysislegum framburði bjó til einhverja töfra í myndinni. Töfra sem verða til þegar eitthvað er svo frábærlega slæmt að það verður gott. Hér að neðan hripaði ég niður nokkrar frábærar línur þar sem hið slæm-góða skein í gegn:

Bestu línurnar

1. „Ég var að fatta að við erum semi að fara að deyja.“
2. „Þú ert svo upptekinn að forðast fangelsið að þú sérð ekki rimlana í kringum þig.“
3. „Hefurðu einhvern áhuga á eldgosi?“
4. „Þetta er gömul þjóðsaga, eða draugasaga, til að plata heimska þjófa eins og ykkur.“
5. „Stiginn breytir öllu planinu, skhh.“

Línurnar að ofan eru frekar fyndnar einar og sér. Samt sem áður eru þær teknar úr samhengi þannig áhrif þeirra ná aldrei að verða jafnsterk og í myndinni sjálfri. Vilji fólk upplifa þær almennilega er best að skella sér á Undir ísnum.

Ef lesendur eru ekki alveg sannfærðir um snilldina ætla ég að nefna eina senu til viðbótar. Hún gerist ofan í námunni eftir jarðskjálfta þar sem drengirnir hafa hrapað niður lyftuop.

„Ahh, löppin mín,“ segir einn mannanna frekar rólega, líkt og hann hafi fengið skrámu eða smáskeinu. Því næst er klippt á skot af fæti hans sem er kraminn undir mörghundruð kílóa grjóthnullungi. Kæruleysislegur leikurinn ásamt þessari klippingu er ógeðslega fyndinn og í bíósalnum veltist fólk um af hlátri.

„Er þetta ekki vont?“ spyr þá einn félaganna og fær strax til baka: „Hvað heldur þú?“ Er það nema von að hann spyrji? Maður sem hefur mölbrotið á sér fótinn lætur eins og hann hafi fengið smástein í löppina en ekki hnullung. Þessi sena fangar allt sem er að myndinni en er um leið það sem gerir hana svo skemmtilega áhorfs. 

Þessir rúmlega tuttugu einstaklingar sem voru með mér í salnum í Smárabíói fyrir viku síðan virtust fatta það því áhorfendur veinuðu oft af hlátri. Á leiðinni út mættum við hópi af eldra fólki sem hafði skellt sér á myndina og heyrðum einn segja: „Mér tókst allavega að sofna.“ Það er ekki hægt að gera öllum til geðs.

Niðurstaða

Undir ísnum er gerð fyrir lítinn pening af ástríðufullu fólki en lítur þrátt fyrir það frekar vel út með prýðilega myndatöku, sannfærandi leikmynd og fína kvikmyndatónlist. Sagan er í sjálfu sér ekki hræðileg en handritið er uppfullt af klisjum, atburðarrásin ótrúverðug og persónusköpunin grautþunn.  

Það sem ýkir þessa þætti handritsins er leikur Tónhyls-drengjanna sem er svo flatur og stirður að flestallar línurnar verða sjálfkrafa fyndnar. Hér er þó ekki við þá að sakast, betri texta og leikstjórn hefði þurft til að hjálpa þeim að skila almennilefum frammistöðum.

Undir ísnum fær eina stjörnu fyrir fína framleiðsluna og fyrir allan hláturinn fær hún aðra. Þetta er algjör steypa en hún er skemmtileg steypa og mögulega er hér tilvonandi költklassík.