„Ég er bara ein­hver skel af sjálfri mér núna“

Hún er ein sex grindvískra ungmenna sem Katha Aþena Guðný Þorsteinsdóttir ræddi við í tengslum við MA-ritgerð sína í áfallastjórnun við Háskólann á Bifröst. Ritgerðin ber heitið „Grindavík er og verður alltaf heim“ og fjallar um upplifun og reynslu grindvískra ungmenna af rýmingu og brottflutningi.

Viðmælendurnir voru á aldrinum 21 til 24 ára, fimm konur og einn karlmaður. Fimm þeirra höfðu búið í Grindavík alla ævi en einn hafði flutt þaðan á grunnskólaaldri og síðar aftur til bæjarins.

Markmið Köthu var að skoða hvaða áhrif rýmingin hafði á félagslega stöðu og tengslanet ungmennanna.

Persónulega tengingin var drifkraftur

Í samtali við Vísi segir Katha að jarðhræringarnar í Grindavík og rýming bæjarins hafi haft mikil áhrif á hana persónulega.

„Það fylgdi mikil óvissa og hræðsla í kjölfarið, sérstaklega þegar kom að framtíð fjölskyldunnar minnar. Ég hef alla tíð verið mikið í Grindavík hjá fjölskyldunni minni og þá sérstaklega afa og ömmu og síðustu ár hjá afa eftir að amma dó. Þegar atburðirnir á Reykjanesi hófust var það mikið áfall fyrir mig að geta ekki lengur farið í heimsóknir til nánustu fjölskyldu eins og ég var vön.

Þessi persónulega tenging varð því ákveðinn drifkraftur í rannsókninni og átti afi minn, sem dó í nóvember á síðasta ári, mikinn þátt í ákvörðun minni um að gera rannsókn um þennan tiltekna atburð. Mig langaði til þess að heyra reynslusögur fólksins í Grindavík af því að þurfa að rýma heimabæ sinn. 

Ég vildi gefa Grindvíkingum tækifæri til að segja sína sögu á sínum eigin forsendum og koma sinni reynslu og upplifun af áfallinu á framfæri.

Katha segir ástæðuna fyrir því að hún valdi sérstaklega ungmenni á aldrinum 18–25 ára meðal annars vera þá að hún var sjálf á þessu aldursbili.

„Á sama tíma fannst mér vanta meiri umfjöllun um upplifun ungs fólks af þessum atburðum. Mér fannst mikilvægt að gefa þessum hópi rödd og fá fólk til að skilja betur hvernig rýmingin og langvarandi óvissan hafði áhrif á líf þeirra. Markmiðið var ekki að alhæfa um öll grindvísk ungmenni heldur að fá dýpri innsýn í reynslu þeirra og skilja betur áhrifin á félagslega stöðu, daglegt líf og framtíðarsýn. Mér fannst þessi hópur eiga það til að gleymast í umræðunni, sérstaklega þegar um stór áföll og hamfarir er að ræða.“

Katha kveðst hafa vitað fyrirfram að rýmingin hefði haft djúpstæð áhrif á grindvísk ungmenni.

„Það sem ég áttaði mig hins vegar ekki á var hversu mikil áhrif hún hafði á félagsleg tengsl þeirra og sjálfsmynd.“

Það sem kom henni mest á óvart var forðun viðmælenda frá öðrum Grindvíkingum og persónubreytingarnar sem þeir lýstu.

„Sum þeirra voru orðin feimin við að heilsa fólki sem þau þekktu vel fyrir rýmingu Grindavíkurbæjar. Þau voru orðin neikvæðari, öryggistilfinning þeirra hafði raskast og andleg líðan farið versnandi. 

Þetta sýndi mér hvað áhrifin af svona atburðum geta verið víðtæk og náð langt út fyrir sjálfa rýminguna.

Afleiðingarnar rista dýpra en margir halda

Eitt það sterkasta sem kemur fram í rannsókninni er að mörg ungmennanna upplifa sig breytt eftir rýminguna. Sum tala jafnvel um að hafa „týnt sjálfum sér“.

„Mér finnst þessi niðurstaða sýna okkur að heimili er miklu meira en bara húsnæði. Þegar ungmennin misstu heimili sitt, samfélagið og daglegt líf þeirra raskaðist misstu þau stóran hluta af sjálfsmynd sinni,“ segir Katha.

„Rýmingin varð til þess að margt af því sem ungmennin þekktu og treystu á hvarf nánast á einni nóttu – fólkið, staðirnir, dagleg rútína og jafnvel framtíðarsýnin. Þau höfðu líka mjög lítil tök á því að stjórna því sem var að gerast og ákvarðanir voru teknar fyrir þau.

Fyrir ungt fólk, sem er á mikilvægu mótunarskeiði í lífinu, getur svona rof haft mikil áhrif á sjálfsmynd og öryggistilfinningu. Þess vegna fannst mér sérstaklega mikilvægt að taka því alvarlega þegar ungmenni segja að þau hafi „týnt sjálfum sér“. Þetta snýst ekki bara um að missa húsnæði heldur einnig missi á samfélagi, tengslum, rútínu og tilfinningu fyrir því hver maður er. Endurreisnin getur því ekki bara falist í því að útvega nýtt húsnæði. Það þarf líka að gefa fólki, og sérstaklega ungmennum, tækifæri til að endurbyggja tengsl, öryggi og tilfinninguna fyrir því að tilheyra.“

Katha telur brýnt að stjórnvöld, sveitarfélög og þau sem sinna áfallastuðningi líti á rýminguna sem meira en tímabundinn flutning frá heimili.

„Fyrir mörg ungmenni felur hún í sér rof á öryggi, félagslegum tengslum, daglegum venjum og jafnvel sjálfsmynd. 

Þess vegna þarf andlegur stuðningur að vera aðgengilegur og vara lengur en fyrstu dagana eða vikurnar eftir atburðinn.

Við þurfum að spyrja um meira en hvort fólk sé komið með öruggt húsnæði, líka hvernig því líður og hvort það hafi náð að endurheimta tengsl, stöðugleika og tilfinninguna fyrir því að tilheyra. Endurreisn eftir rýmingu snýst ekki bara um að byggja upp hús, heldur líka um að byggja upp fólk og samfélag á ný.“

„Þetta er bara sjálfið mitt eiginlega“

Í frásögnum ungmennanna, sem gefin eru nöfnin Elva, Emma, Sóley, Nína, Lára og Ari, birtist sterk mynd af samfélagi þar sem daglegt líf, sjálfsmynd, fjölskylda, vinir og staðurinn sjálfur voru nátengd.

Allir viðmælendurnir lýstu sterkum tengslum við Grindavík og töluðu um bæinn sem heim, jafnvel eftir að hafa þurft að flytja þaðan. Í frásögnum þeirra skiptu ekki aðeins húsin máli heldur göturnar, venjurnar, fólkið og tilfinningin fyrir því að tilheyra litlu samfélagi þar sem flestir þekktu eða könnuðust við flesta.

Ein úr hópnum, sem kölluð er Elva, lýsir Grindavík sem stórum hluta af sjálfri sér. Hún átti vini sína úr grunnskólanum, hitti þá reglulega og nefnir meðal annars hversdagslegar ferðir á Papas þar sem vinahópurinn gat hist, spilað og fengið sér bjór.

„Þetta var algjört frelsi. Maður veit alveg að ef það gerist eitthvað þá er næsti maður að fara að passa þig.“

Ari lýsir Grindavík sem „litlu Íslandi“. Hann þekkti ekki endilega alla vel en kannaðist við nánast alla. Nína segir fjölskyldu og vini hafa verið stóran hluta af daglegu lífi sínu og fólkið í bænum fólk sem hún hafði þekkt alla ævi.

Emma lýsir Grindavík sem þeim stað þar sem hún upplifði mest öryggi.

Mér finnst Grindavík svolítið vera bara mitt heimili; staðurinn sem maður er öruggastur á og svona mest heim.

Lára, sem hafði um tíma búið annars staðar, lýsir því hversu auðvelt hafi verið að verða hluti af samfélaginu á ný. Hún segir að „opið hús“ hafi verið hjá Grindvíkingum og hjálpsemin mikil.

Körfuboltinn hélt samfélaginu saman

Eftir rýminguna fundu ungmennin nýja staði til að halda gömlu tengslunum lifandi. Þar skiptu körfuboltaleikir Grindavíkur sérstaklega miklu máli.

Sóley segir fólk hafa lagt mikið á sig til að mæta á leiki, jafnvel þegar ferðin tók rúman klukkutíma.

„Það hjálpaði rosalega mikið að hittast á körfuboltaleikjum. Við vorum rosalega dugleg þó að það væri svona langt í burtu.“

Nína segir að fyrst eftir rýminguna hafi hópurinn hist mikið um helgar en síðan hafi körfuboltaleikirnir tekið við sem sameiginlegur vettvangur. Fyrstu mánuðina hafi „bara allir nánast“ mætt.

„Bara einhvern veginn gleyma öllu öðru, bara horfa á leik og bara hitta alla. Maður fær alveg gæsahúð að hugsa út í það.“

Ari hafði lítið mætt á leiki áður en bærinn var rýmdur en fór að mæta mun meira eftir á. Hann segir fleiri Grindvíkinga almennt hafa byrjað að mæta og leikirnir orðið staður þar sem fólk gat hist og spjallað.

Fjölskyldan reyndist ekki síður mikilvæg. Lára segir fjölskylduna hafa verið bestu vini sína og telur reynsluna hafa verið „hundrað sinnum erfiðari“ án systkina sinna og foreldra. Emma segir nærveru foreldra sinna hafa verið eitt af því sem hélt henni gangandi.

Viðmælendurnir töluðu einnig um hversu mikils virði stuðningur annarra Íslendinga var. Elva segir gjafir og annan stuðning hafa verið „ógeðslega dýrmætan“ þegar óvíst var hvenær fólk fengi að fara heim að sækja eigur.

Allt í móðu

Þótt rýmingarkvöldið sé rauður þráður í frásögnunum byrjaði álagið ekki 10. nóvember og því lauk ekki þegar ungmennin voru komin úr bænum.

Þau lýsa langvarandi óvissu vegna jarðskjálfta fyrir rýminguna og síðan áframhaldandi óöryggi, flutningum og bið eftir svörum.

Elva var ein heima síðdegis daginn sem bærinn var rýmdur og hafði ekki bílpróf.

Ég sat á gólfinu hágrátandi og skíthrædd. Ég grenjaði held ég bara allan daginn alla daga fyrstu þrjár vikurnar.

Hún segir fyrstu vikurnar hafa einkennst af svefnleysi og að hún hafi verið „ónýt“ fyrstu mánuðina. Hún leggur áherslu á að reynslan hafi ekki aðeins snúist um einn dag. Jarðskjálftarnir og óöryggið höfðu staðið yfir árum saman.

Sóley segist hafa verið orðin vön jarðskjálftum en dagurinn sem rýmt var hafi verið öðruvísi en allt sem hún hafði áður upplifað. Eftir rýminguna varð hún hrædd við skjálfta og lýsir fyrstu dögunum sem móðu.

Nína segir daginn hafa verið óraunverulegan. Þegar hún las að ekki væri hægt að útiloka kviku undir Grindavík hafi hún hugsað: „Holy shit.“

„Það var svo mikið panik, mjög óraunverulegt. Maður var bara eitthvað: Hvað er ég að gera? Hvað er næst?“

Ari var á leið aftur til Grindavíkur þegar vegurinn fór í sundur skammt fyrir framan bílinn. Hann segir næstu mánuði hafa einkennst af flutningum og því að búa lengi í ferðatösku.

Emma og Lára leggja báðar áherslu á valdaleysið. Emma segir ákvarðanirnar hafa verið teknar frá þeim og að fólk hafi einfaldlega verið „tekið og hent einhverju“.

Lára líkir upplifuninni við að það hafi kviknað í heimili hennar á einu kvöldi.

Það var svo óþægilegt að vera með enga stjórn. Maður bjó bara smá í ferðatösku því maður þorði heldur ekki að taka upp.

Týndu sjálfum sér eftir rýminguna

Persónubreyting eftir rýmingu er eitt af meginþemunum í rannsókninni. Allir sex viðmælendurnir töldu sig hafa breyst.

Lára segir öryggistilfinningu sína hafa raskast „hundrað prósent“. Hún hafi þó jafnframt lært að meta tímann betur og sjá það sem sé fallegt og mikilvægt.

Hjá Elvu var breytingin dekkri. Hún lýsir sér fyrir rýminguna sem opinni, jákvæðri og lífsglaðri manneskju en segist nú forðast samskipti og hafa misst sjálfstraustið.

„Mér finnst bara sjálfið mitt farið. Ég er bara einhver skel af sjálfri mér núna.“

Sóley segir kvíða, sem hún hafði áður glímt við, hafa aukist mikið. Það hafi verið mikil breyting að fara úr litlu bæjarfélagi yfir á höfuðborgarsvæðið og ýmislegt orðið yfirþyrmandi.

Nína lýsir sér sem glaðlyndri og félagslyndri fyrir rýminguna en segist nú mun hlédrægari og ekki jafn hress. Hún segist hafa týnt sjálfri sér og ekki lengur vita hver hún sé.

Emma sker sig að nokkru leyti úr. Hún hefur fundið fyrir einmanaleika og saknar þess hversu auðvelt var að hitta fólk í Grindavík, en hefur markvisst reynt að mynda ný tengsl.

Ari segir jarðskjálftahræðsluna sitja eftir.

Mér líður eins og ég eigi til að finna fyrir skjálftum sem eru ekki.

Í niðurstöðunum kemur fram að fimm af sex viðmælendum hafi orðið hlédrægari eftir rýminguna. Ungmennin lýsa rofi á sjálfsmynd, auknum kvíða og þeirri tilfinningu að vera ekki lengur sömu manneskjur og áður.

Breyttur veruleiki

Samheldnin sem kviknaði strax eftir rýminguna kom ekki í veg fyrir að dagleg tengsl rofnuðu smám saman þegar fólk dreifðist um landið og jafnvel út fyrir landsteinana.

Elva segir vinahópinn áður hafa hist stöðugt, farið á Papas, í bíó eða gert eitthvað saman. Nú búi allir hver á sínum stað. Hún lýsir jafnvel því að hitta fólk sem hún talaði við á hverjum degi í Grindavík en þora ekki að heilsa því.

„Mér finnst ég búin að missa tengslin bara alveg við ógeðslega marga sem er ógeðslega sorglegt. Þetta er fólk sem ég ólst upp með.“

Sóley var vön að hitta vinkonu sína daglega en eftir rýminguna urðu fundirnir mun sjaldgæfari.

Þetta varð aldrei eins aftur.

Emma segir félagslífið hafa breyst mikið og meira „vesen“ sé að hittast. Reynslan hafi þó líka sýnt henni betur hverjir nánustu vinir hennar séu.

Nína segir félagslíf sitt nú „eiginlega bara ekki neitt“ og Ari segir tengsl við vini hafa minnkað töluvert vegna þess hversu dreifður hópurinn sé orðinn.

Raddir ungmenna þurfi að heyrast

Katha tekur fram að rannsóknin sé eigindleg og byggi aðeins á sex viðtölum og því sé markmiðið ekki að alhæfa um öll grindvísk ungmenni. Mikilvægi hennar felist meðal annars í því að raddir ungmenna fái að heyrast í stórum hamförum, enda sé hætta á að þessi hópur gleymist í umræðunni.

Heildarmyndin sem dregin er upp er tvíþætt. Strax eftir rýminguna varð samheldnin sterk en með tímanum fór daglegt tengslanet að veikjast vegna dreifðrar búsetu, fjarlægðar, kvíða, einmanaleika og breyttra lífsaðstæðna.

Í ritgerðinni er bent á mikilvægi stöðugs upplýsingaflæðis og ráðgjafar þar sem sérstaklega sé tekið mið af ungmennum. Einnig þurfi að styðja markvisst við sameiginleg rými sem viðhalda tengslum þrátt fyrir að fólk búi á ólíkum stöðum, til dæmis íþróttaviðburði og skipulagða hópasamveru fyrir ungmenni. Þá þurfi að sérsníða sálfélagsleg úrræði að þeim sem upplifa rof á sjálfsmynd og félagslífi.

Þrátt fyrir allt sem hefur breyst er eitt atriði sameiginlegt í frásögnum viðmælendanna sex: Grindavík er áfram heim. Staðurinn, fólkið og lífið sem þar var eru ekki einfaldlega það sem þau skildu eftir þegar bærinn var rýmdur. Fyrir mörg þeirra er Grindavík hluti af því hver þau eru.